Scène uit de opera ‘Der Zwerg’ in de regie van Nanouk Leopold bij De Nationale Opera.

Foto Marco Borggreve

Interview

Nanouk Leopold over haar eerste operaregie: ‘Ik probeer niet bang te zijn voor grote emoties’

Interview | Nanouk Leopold Met Zemlinsky’s van sensualiteit en dubbelzinnigheid borrelende opera ‘Der Zwerg’ maakt filmregisseur Nanouk Leopold haar genredebuut bij De Nationale Opera. „Ik heb wakker gelegen van dit verzoek.”

Opera? Voor Nanouk Leopold (1968) was het onbekend terrein, „iets met een soort van drempel”. Richard Strauss’ opera Salome in de enscenering van theaterregisseur Ivo van Hove was in 2017 de eerste opera die ze zag. „Een openbaring”, zegt ze op het terras van het Eye Filmmuseum in Amsterdam. Nog tot en met zaterdag staat daar het multimediawerk 5 Scenes at a Walking Pace (2021), dat ze maakte met partner/beeldend kunstenaar Daan Emmen. Je waart erin rond door een architecturaal construct, waarbij met licht en kleur een verhaal wordt verteld. Welk verhaal? Je hoofd vult het vanzelf in.

Ongeveer net zo weekte het zien en beleven van de opera Salome iets los bij Nanouk Leopold. „Dat was zo’n indrukwekkende voorstelling, ik wil ook een keer opera proberen te regisseren, dacht ik toen. Kijken hoe het is te werken op een basis die zo helemaal niet van jezelf is. Nou ja, je kunt de tekst op je eigen manier duiden. Maar dan is er altijd nog de muziek.”

Fast forward naar februari 2021. Leopold, bekend als filmregisseur en scenarioschrijver maar opgeleid aan de Academie van Beeldende Kunsten, heeft haar (succesvol) debuut gemaakt als theaterregisseur en regisseert in Berlijn het Berliner Ensemble in Alice Birch’ Anatomy of a suicide. Het proces wordt door corona stopgezet. Bij De Nationale Opera worstelen ze met hetzelfde: de geplande productie van Verdi’s Otello als seizoensopening voor 2021 wordt geannuleerd. Als alternatief (korter, compacter) valt de keuze op Der Zwerg (1922) van laatromanticus Alexander von Zemlinsky.

Waarom DNO juist Leopold vroeg? „Ik kan me voorstellen dat het was omwille van de beperkingen”, zegt ze. Het orkest zit straks 80 man sterk op het podium, van een ‘gewoon’ speeltoneel kon dus geen sprake zijn. Hoe maak je dan toch een scenisch gelaagde voorstelling? Door lagen toe te voegen. Video bijvoorbeeld, of een architecturaal decor.

Toch blijft de keuze voor juist Leopold opmerkelijk. Films als Guernsey (2005), Brownian Movement (2010), en Boven is het stil (2013) knisperen van ongemakkelijke afstandelijkheid, onuitgesproken verwachtingen, verlangens en (inter)menselijke stroefheid. „In mijn films werk ik graag klein, soms moet je lang wachten op een close up en emotie”, zegt ze. En in opera? „Een genre van grote, uitgezongen emoties!” Ze lacht er hardop om. „Ja, ik ben mezelf aan het trainen niet meer bang te zijn voor grote emoties. Maar je merkt het: alleen als ik dat uitspreek, moet ik lachen van pure schaamte.

„Ik heb wakker gelegen van dit verzoek. Maar het idee van werken met allerlei mogelijkheden binnen duidelijke beperkingen trok me ook heel erg. Ik ben ook veel aan het experimenteren met de raakvlakken tussen vakgebieden. Nadenken over beeld en hoe je dat kunt gebruiken om een verhaal te vertellen, dát is niet gek voor me.”

Zelfbeeld

Wie Der Zwerg associeert met een lief familiesprookje over een gezellige dwerg: helaas. Sla er Oscar Wildes The Birthday of the Infanta, inspiratiebron van Georg C. Klarens libretto, maar op na; de freudiaanse ellende druipt van de pagina’s. In het kort: 18-jarige kroonprinses wordt als verjaarscadeautje getrakteerd op een gevoelige dwerg, die zich van zijn afwijkend uiterlijk onbewust is. De dwerg intrigeert de prinses, maar wanneer hij avances maakt, lacht de prinses hem uit – en vraagt haar vriendin (oh, horror) hem een spiegel te geven. Dwerg sterft van schrik en eenzaamheid, prinses danst vrolijk verder. Componist Alexander von Zemlinsky (1871-1942) gaf met exotisch orkestraal coloriet (gitaar, banjo, celestagetingel) de zwoele verwachtingen geur en de pijn stekels. Inspiratie genoeg: Zemlinsky identificeerde zich met de dwerg en herkende in de prinses ex-geliefde/leerlinge Alma Schindler, die hem net had verlaten voor Gustav Mahler.

Pianorepetitie in De Nationale Opera in Amsterdam, drie weken voor de première. Op het toneel staan zeven open dozen, daarachter zit straks het orkest. Een filmscherm hangt erboven. Terwijl Zemlinsky’s bedwelmende muziek je een eeuw terug in de tijd katapulteert, dwingen Leopolds beelden je naar het heden.

De prinses en haar hofhouding ogen in hun roze jurkjes als hippe Cinderella’s. Maar op de beelden zien we ze met varkenskoppen dartelen door het gras. De prinses (Lenneke Ruiten) schurkt met een varkenshoefje sensueel langs de rits van haar bomberjasje. De dwerg oogt op de beelden als een kleurrijke vogel, die in zijn grote liefdesaria de vleugels uitslaat die hij in werkelijkheid mist.

Nanouk Leopold bij repetities van ‘Der Zwerg’.

Foto Milagro Elstak

„Het boek van Wilde bracht me op die natuurverwijzingen”, wijst Leopold. „Ik houd van varkens: ze kunnen zo lekker vrolijk rollenbollen, daar zag ik veel dramatisch potentieel in. Sowieso vond ik de uitbundigheid van deze productie pure verwennerij, een feestje om te doen.”

In contrast met de kleurrijke beelden is het decor – een installatie die Leopold maakte met partner Daan Emmen – streng: elk personage zijn hokje. „En ik heb ik ze ook abstract geregisseerd”, zegt ze. „Het gaat echt over houdingen, elkaar wel of niet aankijken. Maar ze zitten allen gevangen in hun eigen wereld.”

Terughoudend

Soms zijn film- en theaterregisseurs terughoudend of aftastend bij een eerste operaregie. Zo’n koudwater-debutant wil Leopold niet zijn. „De middelen die ik inzet – film, installatie, de keuze voor een abstracte personenregie en extreme kleuren – zijn niet bepaald bescheiden. Maar of het werkt, moet blijken. In film werkt het plat gezegd zo dat als er iemand huilt en je daar een viool onder zet, de kijker ook geëmotioneerd raakt. Dat soort voorspelbaarheid ontwijk ik, maar ik ben in dat proces wel heel streng geweest. Het wordt een operaregie gedacht vanuit de beeldende kunst, met ruimtes om emotie te creëren, beelden, kleuren. En ik wil ook ruimte laten voor de muziek. Zemlinsky’s muziek is het tegendeel van streng. Zijn partituur is overdadig, gul, sfeervol. Ontzettend mooi.”

Der Zwerg door De Nationale Opera / Ned. Philharmonisch Orkest o.l.v. Lorenzo Viotti. Regie: Nanouk Leopold. Scenografie/video: Leopold Emmen. Kostuums: Wojciech Dziedzic. Filmedit: Francisca Toetenel. Met onder anderen Lenneke Ruiten (Donna Clara) en Clay Hilley (Der Zwerg). Voorstellingen 4-18/9. Inl: www.operaballet.nl