NPO-voorzitter Shula Rijxman over affaire-Kelder: ‘Ik zal niet aarzelen om in te grijpen’

Shula Rijxman | Bestuursvoorzitter NPO Na ophef over de Kaag-documentaire en gesponsorde FVD-filmpjes, staat de journalistieke onafhankelijkheid van de NPO ter discussie. Bestuursvoorzitter Shula Rijxman: „Als het aan mij had gelegen had ik nu alles naar me toe getrokken.”
Shula Rijxman: „Iedereen mag vanuit zijn standpunt vertellen wat hij vindt, zolang je maar niet aan de journalistieke code komt.”
Shula Rijxman: „Iedereen mag vanuit zijn standpunt vertellen wat hij vindt, zolang je maar niet aan de journalistieke code komt.” Foto Martijn Gijsbertsen

Stel, je kijkt naar een talkshow op de publieke omroep waar een politicus aanschuift die met de presentator op vakantie is geweest. Sterker nog, de presentator heeft in het verleden diens campagnefilmpjes gesponsord. Vind je dat programma dan nog betrouwbaar? En ga je wellicht twijfelen aan de onafhankelijkheid van de publieke omroep?

Daarmee worstelt de publieke omroep in het nieuwe tv-seizoen, dat dinsdag in Hilversum feestelijk werd geopend. Scheidend bestuursvoorzitter Shula Rijxman benadrukt in haar laatste speech hoe belangrijk het is „dat onze journalisten en programma’s onafhankelijk zijn – en blijven.” In haar speech zegt ze: „Als daar uiteindelijk reden toe is, zal ik niet nalaten om als NPO in te grijpen.”

Lees ook: Twintig nieuwe tv-programma’s om naar uit te kijken dit seizoen

Waar Rijxman op doelt zijn diverse kwesties van journalistiek-politieke vermenging die de laatste maanden speelden: Op1-presentator Jort Kelder bleek in 2017 Forum-filmpjes te hebben gesponsord, Op1-presentatrice Thalita Muusse zegt dat ze van haar omroep twintig minuten haar mond moest houden toen er VVD-gasten aanschoven. En het campagneteam van D66 bemoeide zich met de montage van een VPRO-documentaire over lijsttrekker Sigrid Kaag. Aanleiding voor het Commissariaat voor de Media (CvdM) om onderzoek te doen naar de onafhankelijkheid van de publieke omroep in het algemeen, en naar de zaak-Kelder in het bijzonder – „mogelijk een overtreding van de Mediawet”, aldus het CvdM. Kelder maakt inmiddels ook reclame voor de Lotto – een bijverdienste die ook op gespannen voet zou kunnen staan met zijn werk als journalist.

De twijfel aan de journalistieke onafhankelijkheid hangt nu als een schaduw over het nieuwe seizoen. De redactieraden van NOS Nieuws, NTR en Nieuwsuur vroegen deze zomer aan Rijxman om zich uit te spreken over deze kwesties. Mede door het gedrag van andere omroepen ligt hun kostbare integriteit ook onder vuur, wat bijvoorbeeld NOS-verslaggevers op straat aan den lijve ondervinden. Maar Rijxman wil zich niet over de kwesties uitspreken. Waarom niet?

‘Vleugellam’

Rijxman wijst naar de toezichthouder. Niet zij maar het Commissariaat voor de Media houdt toezicht op de governancecode. In die code staan de integriteitsregels voor omroepen en hun medewerkers: regels over financiële belangen, of ze geschenken mogen ontvangen, of ze bijbaantjes mogen hebben. En formeel, zegt Rijxman, moet ze nu het onderzoek afwachten. Ze kán helemaal niks zeggen: „Als het aan mij had gelegen had ik nu alles naar me toe getrokken – zowel bij Kaag als bij Jort – en met de heren en dames aan tafel gezeten. Het blijft nu zo lang liggen.”

Lees ook de vooruitblik op het nieuwe tv-seizoen: Aan het begin van het tv-seizoen is het woord op ieders lippen: urgentie

Tot 1 juli dit jaar deed Rijxman het ook altijd zo, zegt ze. De eigen integriteitscommissie CIPO bewaakte tot dan de governancecode. Formeel ook een onafhankelijke partij, maar in de praktijk, legt Rijxman uit, kon ze er gewoon binnenlopen, vragen stellen, zelfs haar eigen juristen inschakelen. Ze wijst een kamer verder: „Het CIPO zat hier in huis. Dat deed niets af aan de onafhankelijkheid , maar het ging wel sneller”. De Tweede Kamer greep echter in: zij wilde minder versnipperd toezicht. Bovendien kan het CvdM, in tegenstelling tot het CIPO, ook handhaven; boetes uitdelen, zelfs de uitzendvergunning intrekken.

Rijxman wil dat de governancecode wordt aangevuld met meer richtlijnen. Dat is duidelijker voor iedereen, zegt ze, en dan kan ze zich sneller uitspreken. „Dit maakt mij vleugellam. Ik vind dat het allemaal veel te lang duurt. Ik moet op mijn handen gaan zitten.” De toezichthouder wijst in een reactie naar de politiek en laat weten dat het Commissariaat inderdaad onafhankelijk opereert, „dus het klopt dat mevrouw Rijxman geen invloed heeft op onderzoeken die wij doen”.

Waarom wil Rijxman wachten met zich uitspreken tot het Commissariaat klaar is? Rijxman: „Ik vind dat eerst het onderzoek afgerond moet zijn, en eerst het Commissariaat met zijn oordeel moet komen. Ik vind er pas wat van als ik weet wat er gebeurd is.” Ze zegt dat ze dolgraag wél iets zou zeggen – ze heeft achter de schermen al met Jort Kelder en Bert Huisjes gesproken. „Als ik er niks van zou vinden zou ik dit niet in mijn speech noemen. Daarin zeg ik: ‘Ik zal niet aarzelen om in te grijpen’. Dat is een redelijk felle zin.” En wat als het Commissariaat straks inderdaad vaststelt dat Jort Kelder betaald heeft voor een campagnefilm? Rijxman: „Dan is dat voor mij een dikke streep. Als blijkt dat dit niet koosjer is, dan zal ik me zeer uitgebreid uitspreken. En dat geldt voor alle gevallen.” Dus als een presentator betaalt aan een politieke partij, of een politieke partij invloed heeft op een tv-programma? „Kan niet. Uitgesloten.” En reclame maken voor een bedrijf? „Dat vind ik onhandig. Daar zou ik naar moeten kijken. Maar over het algemeen: er kan geen schending zijn van de journalistieke code. Als we niet kunnen werken vanuit duidelijke journalistieke normen, dan zijn we als publieke omroep ten dode opgeschreven.”

Lees ook: Redactieraden botsen hard met NPO over kwesties Kaag en Kelder

Ongehoord Nederland

In haar toespraak verwijst Rijxman ook naar de twee nieuwe omroepen, Zwart en Ongehoord Nederland, die op 1 januari beginnen. Ze vindt het een heilloze weg om voor iedere bevolkingsgroep een aparte omroep op te richten. In haar speech zegt ze: „Deze versplintering, deze verbubbeling werkt verlammend.” Ook uit ze in de speech haar zorg over de polarisatie: „Natuurlijk, iedereen moet en mag gehoord worden. Maar liever niet zonder respect voor elkaar, liever niet door de meningen van een ander af te doen als fake news en andersdenkenden uit te schelden en te blokkeren.”

Wat gaat de NPO doen als een van die nieuwe omroepen de journalistieke code schendt? Beide hebben in het verleden niet altijd even veel respect voor die code getoond. Zo verspreidde Ongehoord Nederland onwaarheden over corona, en intimideerde Zwart-oprichter Akwasi een EO-journalist. Rijxman: „Iedereen mag vanuit zijn standpunt vertellen wat hij vindt, zolang je maar niet aan de journalistieke code komt.” En als Arnold Karksens bijvoorbeeld nepnieuws gaat verspreiden? „Nou dan hebben we op zijn zachtst gezegd een ferm gesprek.” Wanneer Zwart en Ongehoord Nederland beginnen met uitzenden, is Rijxman trouwens net vertrokken: ze stopt per 1 januari als NPO-voorzitter. Rijxman: „Ik kan alleen hopen dat mijn opvolger net zo stevig voor de journalistieke onafhankelijkheid wil gaan staan als ik.”