Michaël de Jong (Yorick van Wageningen) en zijn vriendin Meike Wittermans (Lies Visschedijk) komen in een hel terecht als hij herhaaldelijk en zonder enig bewijs van moord wordt beschuldigd, in ‘De Veroordeling’.

Foto Bert Nijman/BIND

Interview

‘De Veroordeling’: kroniek van een publieke lynchpartij

Deventer Moordzaak Maurice de Hond is de schurk van ‘De Veroordeling’, een terugblik op de geruchtmakende Deventer Moordzaak. De Hond maakte met ruggesteun van BN’ers het leven van ‘klusjesman’ Michaël de Jong tot een hel.

Maurice de Hond is dit jaar met eigen wapens verslagen, constateert het gezelschap dat ik tref in het Amsterdamse hotel Arena tevreden. In de beeldvorming dus. De zesdelige podcast waarin de VPRO in april terugkwam op de geruchtmakende Deventer Moordzaak werd 1,3 miljoen keer beluisterd, met De Hond in de rol van gewetenloze volksmenner. De Honds eigen podcasts en filmpjes scoren minimaal. Alleen Café Weltschmerz lijkt nog geboeid door zijn beweringen; De Hond spartelt rond in een slinkend pierenbadje.

„Spielberg kan over deze zaak een film maken”, stelde Maurice de Hond in 2007. Het werd een Nederlandse film, De Veroordeling, waarin De Hond als de haai in Jaws pas heel laat boven water komt. En louter via archiefbeelden. Regisseur Sander Burger: „Een acteur als Maurice de Hond casten was heel lastig, zijn gezicht is zo bekend. Juridisch is het bovendien veiliger alleen echte beelden te gebruiken. Je hoeft niet te bewijzen dat hij iets zei, het staat op tape.”

De Veroordeling is een nauwgezette, dramatische reconstructie van de bizar complexe en langdurige Deventer Moordzaak door de ogen van Bas Haan, een journalistieke graver en bulldozer vertolkt door Fedja van Huêt. Haan was indertijd voor Netwerk een spil in de zaak die hij in 2009 van zich afschreef in het boek De Deventer Moordzaak. Bas Haan: „Dat verkocht tienduizend exemplaren, maar 16,99 miljoen Nederlander bleven zich afvragen: wie deed het nou echt, de boekhouder of de klusjesman? Ik was er wel klaar mee.”

‘De boekhouder’ Ernest Louwes werd in 2004 op basis van DNA-bewijs voor de moord op weduwe Wittenberg veroordeeld tot twaalf jaar celstraf. Toch wist De Hond vanaf 2005 half Nederland ervan te overtuigen dat de klusjesman de dader was. Louwes was immers eerder op basis van ondeugdelijk bewijs veroordeeld, het DNA-bewijs kon dus ook niet deugen. De Honds campagne bereikte zijn dieptepunt toen het graf van de weduwe werd heropend op basis van de absurde theorie dat ‘de klusjesman’ daar het moordwapen had verstopt. Journalist Bas Haan: „Dat Kamerleden daarover dan vragen stellen en een rechter een graf opent vanwege de ontstane publieke onrust, dat vat deze affaire wel samen.”

Karaktermoord

Michaël de Jong, een huisvriend van weduwe Wittenberg, die heel kort in beeld was geweest als verdachte, werd gemarginaliseerd, geterroriseerd en geruïneerd door De Hond, die karaktermoord pleegde en dagelijks op zijn blog herhaalde ‘100 procent zeker te weten’ dat hij de dader was. Toen De Hond in november 2007 schuldig werd bevonden aan smaad, met een dwangsom van 5.000 euro voor elke keer dat hij ‘de klusjesman’ belasterde, zette een klein leger BN’ers de lynchpartij voort. Onder wie Matthijs van Nieuwkerk, Linda de Mol en Claudia de Breij, die Maurice de Hond op prime time toezong: „Jij hebt je vastgebeten, jij geeft het niet op/En ik weet niet of je fout zit of goed/ maar weet je, Maurice, ik ben blij dat je het doet.” Het is een wrang crescendo in De Veroordeling, een feitelijke film die toch dramatisch en suspensvol uitpakt: knap. Het siert De Breij dat ze spijt betuigde voor dit beschamende optreden.

Lees ook: ‘Op de barricade tegen falende overheid’, het artikel van Joep Dohmen over het verbond tussen Maurice de Hond en miljonair Jan de Lange

Maar De Breijs zwakke oordeel is van een andere orde dan het malicieuze cynisme van De Hond, die poseerde als Emile Zola tijdens J’Accuse, monddood gemaakt door een vileine elite. In februari 2008 onthulde Joep Dohmen in deze krant dat De Hond zijn vele tonnen verslindende hetze – juristen, advertenties, websites, privédetectives – deels liet sponsoren door multimiljonair Jan de Lange, die een appeltje had te schillen met justitie na een vechtscheiding. De Hond moest via de Deventer Moordzaak uitgroeien tot ‘blikvanger’ van een populistische beweging: Wij 21 of Newscracy. Dat ging niet door: De Lange vermoordde in 2010 zijn tweede echtgenote en pleegde vier jaar later zelfmoord.

De klusjesman als menselijke springplank voor politieke avonturiers. Filmproducer Joram Willink dacht al lang na over een film over het functioneren van de media toen hij in 2011 een column van Bas Heijne las over Bas Haans boek. „Daar zat alles in: trial by media, populisme, de angst voor de publieke opinie, het meningencircuit.” Hij benaderde Bas Haan, die „aangenaam verrast was” dat ze niet uit waren op een spannende whodunit. „Het echte verhaal is hoe talkshows en sociale media een schijnrealiteit kunnen scheppen, een feitencomplex dat op niks is gebaseerd.”

Het probleem was de spanningsboog. Regisseur Sander Burger: „In essentie gaat het over hoe nepnieuws een individu vermaalt. Maar dan moet je zelf wel dicht op de feiten blijven, je hebt weinig dramatische vrijheid. Bovendien volgen we heel lang een journalist die gewoon zijn werk doet. Er is suspense, spijt en gevorderd inzicht, maar emotioneel staat weinig op het spel. Bij het Filmfonds vroegen ze al snel: waar zit het drama, kan die Bas Haan thuis geen boze vrouw hebben? Het bekende cliché van de bezeten politieman die zijn gezin verwaarloost. Gelukkig wilde Bas beslist niet dat we zijn thuissituatie erbij betrokken.”

Producer Joram Willink: „Toen we met ‘klusjesman’ Michaël en zijn vrouw Meike in gesprek gingen, hadden we ons drama. Maar zij komen pas na 50 minuten in beeld, als Maurice de Hond zich meldt. Dat was best ingewikkeld.” Burger: „Eerst zetten wij Michaël daarom neer als een dreigend, mystiek figuur; dan zit je in een whodunit-sfeer. Een andere lastige hobbel in dit verhaal is de Schiedammer parkmoord, een andere primeur van Bas Haan over het Openbaar Ministerie dat ontlastend DNA-bewijs wegmoffelde. Dat moest erbij, want dergelijke missers – denk ook aan Lucia de B. – verklaren het wantrouwen in justitie waarop De Hond insprong.”

Pim Fortuyn

Als kijker zie je vanuit je ooghoeken vaak Pim Fortuyn of zijn LPF op het journaal voorbij komen. Burger: „Zo plaats je dit verhaal in zijn tijd, maar met Fortuyn brak ook het populisme en de huidige politieke versnippering door.” Elke politieke avonturier kon het Binnenhof nu veroveren met een ‘beweging’, het wantrouwen in het bestuur werd versterkt door onthullingen over gerechtelijke dwalingen. Knutselde Bas Haan ongewild mee aan een ‘monster van Frankenstein’? Spijt heeft hij uiteraard niet over het blootleggen van justitieel falen, zegt Haan. En zijn boek en film dekken zijn eigen fouten niet toe: zo etaleert hij het zelfreinigende vermogen van de journalistiek. Zo was Bas Haan lang overtuigd van de onschuld van Ernest Louwes, al zei hij dat ‘gelukkig’ nooit hardop in de uitzending. Ook verleende Netwerk De Hond een groot podium om ‘de klusjesman’ te belasteren.

Over de Deventer Moordzaak zijn meerdere podcastseries verschenen: VPRO’s Argos maakte de serie De Deventer Mediazaak (zes delen) Dagblad de Stentor De Deventer Moordzaak (vier delen)

Een spektakel als de Deventer Moordzaak kan zich zo herhalen, vermoedt regisseur Sander Burger: „Niet de journalistiek faalde, kranten en televisie bedreven meestal best goede journalistiek. Maar dat bereikt een kleiner publiek, terwijl infotainment en talkshows als nieuws worden geconsumeerd. Bedenk je dat we toen nog niet eens Twitter hadden.” Bas Haan: „De stichting die De Hond toen oprichtte – Oordeel Zelf – gebruikt hij nu voor coronakritiek. Het werkt nog steeds: de overheid, de experts en de elite zitten ernaast, maar jij hebt als enige een simpel antwoord op elke vraag. Wie vermoordde de weduwe, hoe bestrijd je corona? En bij kritiek val je in de slachtofferrol. Daarvoor gaan de deuren van de talkshows nog steeds open.”