Profiel

Olaf Scholz is opeens een kansrijke opvolger van Angela Merkel

Olaf Scholz SPD-lijsttrekker Olaf Scholz is de verrassende koploper in de race om het Duitse kanselierschap. Saaiheid is zijn geheime wapen.

Olaf Scholz op weg naar het eerste verkiezingsdebat, zondagavond in Berlijn. In de peilingen staat Scholz voor op de kandidaten van CDU en De Groenen.
Olaf Scholz op weg naar het eerste verkiezingsdebat, zondagavond in Berlijn. In de peilingen staat Scholz voor op de kandidaten van CDU en De Groenen. Foto Michael Kappeler/Pool

Erbschleicherei – zo noemde de Beierse minister-president en CSU-voorzitter Markus Söder het optreden van SPD-lijsttrekker Olaf Scholz. Scholz eigent zich onrechtmatig Merkels erfenis toe, vindt Söder. Scholz, een sociaal-democratisch koekoeksjong in een christen-democratisch nest, doet zich voor als de ware Merkel-erfgenaam, en laat daarbij niets van haar nalatenschap over voor CDU-lijsttrekker Armin Laschet. Aldus het verwijt van de concurrentie.

En Scholz weet het. Na jarenlange uiterst magere peilingen voor zijn SPD, stoomde Scholz de afgelopen weken tot verbijstering van Berlijnse commentatoren op naar de eerste plek in de peilingen. Volgens het bureau Forsa staat Scholz’ SPD op 23 procent van de stemmen. Laschet en zijn CDU verspeelden de afgelopen weken een voorsprong van tien procentpunten, en kunnen nu rekenen op 22 procent. De Groenen, die met lijsttrekker Annalena Baerbock in april een ongekend enthousiasme losmaakten, zijn teruggezakt naar 18 procent.

Lees ook dit artikel over de strijd tussen de drie kandidaten

Zijn succes tot dusver boekt Scholz niet zozeer dankzij, maar ondanks zijn partij. De campagne van de SPD draait om klassiek sociaal-democratische thema’s als een hoger minimumloon, degelijke pensioenen en betaalbare woningen – thema’s die veel mensen aangaan maar weinig mensen in beweging brengen.

Tussen zijn twee tegenstrevers, Baerbock uit de oppositie, en Laschet als minister-president van Noordrijn-Westfalen, presenteert Scholz zich als degene die continuïteit en stabiliteit garandeert. Als onderdeel van twee Merkel-kabinetten – tussen 2007 en 2009 was Scholz minister van Werkgelegenheid, sinds 2018 is hij minister van Financiën – presenteert hij zich als de routinier in Berlijn. Naast de groene ambities van Baerbock en het grillige optreden van Laschet lijken veel kiezers in Scholz de veilige keus te zien.

Lees ook over de problemen voor Groenen-kandidaat Baerbock

In zijn publieke optredens somt Scholz droogstoppelig cijfers en wetsontwerpen op, als een man die in excelsheets denkt en droomt. Die dorre zakelijkheid heeft hij van Merkel afgekeken, zo is de consensus, en niet alleen die. Scholz (Osnabrück, 1958) liet zich al fotograferen met zijn handen gevouwen in de beroemde Merkel-ruit. Politiek commentator en adjunct-hoofdredacteur van Die Welt Robin Alexander schrijft in zijn boek Machtverfall: „Als Scholz een vrouw was geweest, zou hij vermoedelijk ook Merkels broekpakken overnemen.”

Lauw applaus

Afgelopen vrijdag trad Scholz op in Berlijn, op een plein langs Unter den Linden, tussen de gebouwen van de Humboldt-universiteit. Scholz was zijn beheerste, houterige zelf. Niet voor niets kleeft aan hem de bijnaam ‘de Scholzomat’. Het enige dat bij Scholz, in nette broek en een wit overhemd, op enige emotie duidt is zijn vlak uitgesproken mededeling: „Het is roerend hoeveel burgers mij het kanselierschap toevertrouwen.”

Vervolgens begint hij de sociaal-democratische plannen op te sommen, het belang van degelijk onderwijs voor kansengelijkheid, de noodzaak van een duidelijk pensioenplan, de manieren waarop wonen voor iedereen betaalbaar kan worden. Het publiek applaudisseert lauwtjes. Maar de jonge sociaal-democraten die rondom rode SPD-mondkapjes uitdelen stuiteren van opwinding over de opwaartse trend van hun partij. Boven hun hoofden grijnst Scholz op de SPD-campagnebiljetten met de slogan „Scholz packt das an”.

En dat terwijl de verbintenis tussen Scholz en de SPD lang niet altijd van harte was. Ook door bepaalde afdelingen binnen de SPD wordt Scholz argwanend bekeken, als een ongenode gast. Zozeer, dat Scholz, als invloedrijke minister van Financiën in Merkels laatste kabinet, in 2019 een interne verkiezing om het SPD-voorzitterschap verloor.

Lees ook deze column van Luuk van Middelaar

De linkervleugel van de partij, onder aanvoering van de huidige vicevoorzitter Kevin Kühnert (32), stelde alles in het werk om een voorzitter Scholz te voorkomen. Scholz was volgens de linkervleugel te veel een sociaal-democraat van de jaren negentig en de jaren nul: een technocraat die de ware sociaal-democratische waarden had verkwanseld. Kühnert en co brachten het enigszins obscure kandidatenpaar Saskia Esken en Norbert Walter-Borjans in stelling, dat in november 2019 Scholz een pijnlijke nederlaag bezorgde.

Spaarzaamheid

Dat Scholz in augustus vorig jaar toch tot lijsttrekker werd gekozen, heeft hij te danken aan het gebrek aan concurrentie – de SPD peilde rond de 15 procent, niemand waagde zich aan een zo kansarme kandidatuur – en aan zijn functie in de coronacrisis. Scholz, die bij Financiën in de zuinige voetsporen trad van Wolfgang Schäuble, kon tijdens de crisis uitdelen dankzij de eerdere spaarzaamheid.

Bovendien droeg hij bij aan het ontwerp van het ambitieuze Europese corona-herstelfonds van 500 miljard euro, en brak hij zo met het imago binnen Europa de zuinigste te zijn. Dat alles stemde de sociale achterban mild. Tot slot werkte Scholz samen met zijn Amerikaanse collega Janet Yellen aan het plan voor het wereldwijde minimumtarief van 15 procent belasting op ondernemingswinsten. Op de G20-top in Venetië in juli van dit jaar, waar het akkoord werd beklonken, liet Scholz zich fotograferen in een speedboot – nooit zag de ‘Scholzomat’ er zo mondain uit.

De race om het Duitse kanselierschap ligt vier weken voor de verkiezingen open. Eerst leek Baerbock kansrijk, vervolgens Laschet, nu Scholz; de kiezersgunst is wispelturig. Voor Scholz kan het voordelig zijn dat hij zo kort voor de gang naar de stembus in de schijnwerpers staat. Nu resten nog slechts vier weken om zijn missers te onderzoeken.

Zijn twee, tot nu toe, meest ontvlambare dossiers: als minister van Financiën is hij verantwoordelijk voor financieel toezichthouder Bafin, die jarenlang de andere kant op keek terwijl financieel dienstverlener Wirecard de kluit met miljoenen belazerde. En als burgemeester van Hamburg (2011-2018) sprak Scholz een paar keer met de directeur van de Warburg-bank, iets wat Scholz zelf zei te zijn „vergeten”. De bankdirecteur bedelde bij Scholz om ontdoken belasting niet terug te hoeven betalen – in hoeverre Scholz hem behulpzaam was, moet nog blijken.