Even kijken of de chauffeur gezocht wordt, handig toch?

kentekenregistratie Automatische kentekenregistraties moeten niet beknot worden, maar juist verruimd, vindt de politie. Verdachten komen dan sneller in beeld.

Foto Eric Brinkhorst

Politieman Marcel Spiekstra tikt een kenteken in. Meteen verschijnen vier foto’s van de donkere Volkswagen Golf op zijn computerscherm. De foto’s zijn in ongeveer anderhalf uur tijd gemaakt door vier camera’s boven de Nederlandse snelwegen. Spiekstra ziet op een foto de bestuurder, het gezicht verscholen achter de zonneklep.

„Is deze persoon herkenbaar? Is het een man of vrouw?”, vraagt Spiekstra, operationeel specialist en opleider van de gebruikers van Argus, het Automatic Number Plate Recognition (ANPR) van de politie. De persoon achter het stuur draagt een wit shirt en iets wat eruit ziet als een rode sjaal. Is het een vrouw? „Bedankt voor het compliment”, zegt Spiekstra. „Maar dit ben ik.”

Spiekstra en zijn leidinggevende Sjoerd Top, sectorhoofd infrastructuur en aanspreekpunt voor de ANPR-camera’s bij de Nationale Politie, vertellen graag wat de politie wel en vooral niet mag met de automatische kentekenregistraties. Vorige maand schreef NRC dat de politie zonder wettelijke basis automobilisten vastlegde. Dat klopt niet, zegt Top. „De discussie wordt nu niet gevoed door een correcte weergave van de feiten, en daar hebben we veel last van. Wij zijn bezig met opsporing van strafbare feiten en schenden daarbij de privacy van mensen. Daar moet heel kritisch naar gekeken worden door politici en media. We werken daar graag aan mee, maar het moet wel kloppen.”

Lees ook: OM vroeg zonder wettelijke basis ‘ongeblurde’ gezichten op foto’s van kentekencamera’s op

Deze maand zal in Den Haag weer over de kentekenregistraties gepraat worden, als de bijbehorende wet uit 2019 geëvalueerd wordt. Top hoopt op méér ruimte, want juist door de strenge wet wordt volgens hem meer privacy geschonden dan nodig is. De ANPR-foto’s gebruiken om daarop verdachten te herkennen mag niet. Daarom worden nu vaak telecomgegevens van zendmasten langs de snelweg opgevraagd om daarmee verdachten in de geregistreerde auto’s te identificeren. Dat zijn nog eens gegevens van duizenden onschuldige burgers. „Dat hoef ik niet meer te doen als de foto gewoon laat zien wie er achter het stuur zit.”

Van Maastricht naar Utrecht

Al zo’n twintig jaar werkt de politie met ANPR-camera’s. Voor 2019 ging dat op basis van zogenaamde ‘hitlijsten’. De lijsten – het zijn er meer dan tweehonderd, laat Spiekstra zien – bevatten kentekens van voertuigen die bijvoorbeeld betrokken zijn bij een misdrijf, aanrijding of boetes open hebben staan. Agenten krijgen een melding wanneer zo’n auto langs een ANPR-camera rijdt. Staat een kenteken niet op de lijst, dan wordt die ook niet vastgelegd.

Hitlijsten bevatten kentekens die bijvoorbeeld betrokken zijn bij een misdrijf of aanrijding

Door de wet uit 2019 kreeg de politie daarnaast de mogelijkheid om alle kentekens vast te leggen. Omdat de politie in dit systeem (Argus) enorme hoeveelheden privacygevoelige gegevens van onschuldige burgers opslaat, bepaalde het kabinet dat de wet in 2022 automatisch vervalt. Voor die tijd wordt de wet geëvalueerd, aan de hand van rapporten van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC), een onderzoeksinstituut van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Op basis daarvan zal bepaald worden of het ANPR-systeem op deze manier door kan of anders ingericht moet worden.

Top vindt de bevoegdheid, waarbij alle kentekens worden vastgelegd, een nuttig opsporingsmiddel. Hij geeft een voorbeeld. „Stel, er wordt een overval op een juwelier gepleegd en het kenteken is niet bekend. Dan houdt het op voor de hitlijsten. Ja, je kan het kenteken later nog aanmelden in de hoop dat de auto alsnog ergens opduikt, maar het zou ook zomaar kunnen dat die auto het land uit is. Door de wet uit 2019, kunnen we bijvoorbeeld tien minuten voor en tien minuten na de overval alle kentekens opvragen die langs een camera in de buurt gekomen zijn.”

Foto Eric Brinkhorst

Het levert vaak bruikbare aanwijzingen op, zegt Top. Als een camera in de buurt van die juwelier een kenteken registreerde die al eerder betrokken is geweest bij een overval, kan de politie daarop doorrechercheren. Spiekstra: „In een zaak waar ze naar een specifiek kenteken op zoek waren, werd die auto een half uur voor de overval bij Maastricht geregistreerd. Er kan veel, maar van Maastricht naar Utrecht rijden in een half uur én een overval plegen lukt niemand. Door het ANPR-systeem zit je al snel in de juiste richting.”

Tussen de twee manieren om ANPR-gegevens te gebruiken, bestaan grote verschillen. De wet uit 2019 is streng: het gebruik van die data is gebonden aan strikte voorwaarden. Na 28 dagen worden de gegevens vernietigd. Inzittenden op de foto’s die in Argus belanden, mogen ook niet herkenbaar zijn. Het systeem is bedoeld voor de registratie van kentekens en zulke ‘bijvangst’ is verboden. Zij moeten onherkenbaar gemaakt worden, door hun beeltenis te vervagen (blurren).

De foto’s van auto’s op de hitlijsten daarentegen mogen een jaar bewaard worden en werden tot voor kort ongeblurd in onderzoeken gebruikt. „De totaal onschuldige burger heeft meer recht op privacy”, verklaart Top. „Maar als specifieke wetgeving zegt dat het niet de bedoeling is dat personen herkenbaar zijn, dan kan het niet de bedoeling zijn dat zulke foto’s op basis van algemene wetgeving wel gebruikt mogen worden.”

Lees ook Kentekencamera’s scanden ook gezichten van automobilisten

Bijzondere gevallen

Top hoopt dat de Tweede Kamer dit najaar besluit dat de politie in „bepaalde bijzondere gevallen” wel een verdachte op de ANPR-foto’s mag identificeren. Bijvoorbeeld als het om een zware misdaad gaat en pas na toestemming van een rechter-commissaris, in plaats van een officier van justitie, zoals nu het geval is. Het zou volgens Top verdere privacyinbreuken schelen. „De wetgever heeft allerlei waarborgen ingebouwd om de privacy zo min mogelijk te schenden, maar op sommige punten is het tegengestelde aan de gang.”

Het blurren is ook erg „arbeidsintensief”, zegt Top. Spiekstra demonstreert het proces aan de hand van zijn eigen foto. Met zijn muis trekt hij een vierkant over de voorruit dat de software vervolgens vervaagt. Dat moet voor elke foto gebeuren die rechercheurs opvragen. Ook kentekens moeten een voor een „visueel bevestigd worden”, om te controleren of ze wel correct herkend zijn. Het is veel werk: Argus registreert miljoenen auto’s per dag en een verzoek kan zo over honderden foto’s gaan.

Verbeterplannen heeft de politie genoeg, maar in doorontwikkeling van het ANPR-systeem is nog niet geïnvesteerd, zegt Top. „Stel dat uit het tweede WODC-rapport blijkt dat het ANPR-systeem alleen maar privacyschendingen oplevert en nog nooit een misdrijf heeft opgelost, dan hebben wij veel geld geïnvesteerd in iets dat een paar maanden later waarschijnlijk moet stoppen.”