Sjaak van der Tak: Om stikstofreductie te realiseren zul je altijd een mix van maatregelen moeten inzetten.Foto LTO Nederland

Interview

‘Grootschalige onteigening roept woede op’

Sjaak van der Tak LTO Nederland

Met massaal boeren hun land ‘afpakken’ los je niet de stikstofcrisis op, zegt LTO-voorman Van der Tak.

LTO-voorman Sjaak van der Tak kijkt er met gemengde gevoelens op terug. Toen de leider van ’s lands grootste boerenorganisatie nog burgemeester was van Westland, werd in 2014 met zijn goedkeuring grond aan boeren onttrokken: onteigening. Er moesten huizen komen. Uiteindelijk leidde het tot jarenlange rechtszaken tussen de gemeente en de boeren over de grondwaarde, zegt hij.

Het hele project kostte volgens Van der tak bijna 20 miljoen euro. „Dat is veel geld”, zegt hij. „Belastinggeld, dat op de verkeerde manier is uitgegeven.” En dan heeft hij het nog niet eens over de impact die „afpakken” van land op boeren heeft, zegt hij. Die is enorm.

Deze maandag stellen deskundigen in NRC dat onteigening dé uitweg biedt in de stikstofcrisis. Naar hun mening kan onttrekken van grond aan zo’n honderd boeren de stikstofproblematiek grotendeels oplossen. Ontnemen van boerenland ligt weliswaar politiek gevoelig, zeggen zij, maar kent juridisch geen obstakels – de juiste wetgeving is er al.

Het ministerie van Landbouw is niet tegen onteigening. In een reactie per e-mail: „We zien onteigenen als één van de instrumenten die ingezet kunnen worden om stikstofreductie te realiseren. Je zult altijd een mix van maatregelen moeten inzetten.”

Stikstofneerslag

Nederland belandde in 2019 in een stikstofcrisis nadat de Raad van State had geoordeeld dat er te weinig was gedaan om de stikstofneerslag terug te dringen. Die tast vooral kwetsbare Natura 2000-gebieden aan.

Sinds 1 juli geldt de Stikstofwet, die bepaalt dat in 2030 de helft van ‘stikstofgevoelige’ natuur gezond moet zijn, en vijf jaar daarna bijna driekwart ten opzichte van 2019 – een klus waar het demissionaire kabinet circa 6 miljard euro voor heeft gereserveerd.

Om dat te bereiken kan aan sterk vervuilende boeren via de onteigeningswet grond worden ontnomen. De bestemming van hun land moet van agrarisch gebruik worden aangepast in natuur. De rechter moet hiervoor toestemming verlenen. Door boeren in de provincies Noord-Brabant, Overijssel en Gelderland te onteigenen kunnen de stikstofproblemen voor 2025 zijn opgelost, zeggen de deskundigen. Deze operatie kost, schatten zij, zo’n 2 tot 3 miljard euro.

Lees ook: Hoe zit het ook alweer met stikstof? In 2019 beantwoordde NRC 13 vragen over het onderwerp. Lees het stuk hier.

Van der Tak noemt de deskundigen „onrealistisch”. Hun berekeningen zijn te veel „vanachter de academische tafel” bedacht, vindt hij. Onteigeningstrajecten duren vaak tientallen jaren, en volgens hem lopen de kosten om Nederland via onteigening uit de stikstofcrisis te halen al gauw in de tientallen miljarden. „En let op: het raakt aan familiebezit. Boeren voelen zich onheus bejegend als je hun grond afpakt.”

Woede

Waar dat toe leidt, volgens hem? Je kweekt weerstand bij de boeren. De discussie rond landbouwthema’s verhardt. En er komen boerendemonstraties op het Binnenhof. Van der Tak: „De boeren willen best terugkeren naar de onderhandelingstafel, maar grootschalige onteigening gaat woede oproepen – zeker bij de jeugd. Daarmee komen we niet verder.”

Twintig jaar geleden was LTO ook al zeer terughoudend waar het op onteigening aankwam. De organisatie verzette zich destijds tegen het plan van staatssecretaris Geke Faber (Landbouw, PvdA) om voor inrichting van natuurgebieden agrarische bedrijven vaker te dwingen hun land te verkopen.

Maar inmiddels is de situatie nijpender. Vereist dit een andere houding van LTO?

De stikstofproblematiek moet niet worden aangepakt via de juridische weg, zegt Van der Tak, maar via andere maatregelen die alles bij elkaar zo’n 15,3 miljard euro kosten. „Anders gaan de hakken direct in het zand.” In mei presenteerde LTO met andere boeren-, bouw- en milieuclubs een plan dat „maatschappelijk gedragen” wordt. Door boerenbedrijven uit te rusten met nieuwe apparatuur kunnen ze schoner boeren. Ruilverkaveling is ook een optie. Boeren dicht bij natuurgebieden kunnen verplaatst worden, zegt hij. En je kunt boeren op vrijwillige basis uitkopen, zegt Van der Tak.

Eind juni bleek dat het effect van een regeling waardoor varkenshouders vrijwillig hun bedrijf konden staken – wat moest leiden tot minder stankoverlast en stikstofuitstoot – nogal tegenviel. Er deden minder boeren mee dan gehoopt, en de stikstofreductie was tweederde lager dan verwacht. Dit komt, volgens Van der Tak, doordat de bedrijven geselecteerd zijn op stankoverlast en daardoor dichtbij woonkernen liggen en verder van natuurgebieden.

Hogere vergoeding

In 2008 adviseerde de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur aan kabinet en parlement onteigening vaker in te zetten bij grondverwerving voor natuur. „Onteigening wordt vooral negatief geassocieerd met het afpakken van eigendom”, schreef het adviescollege. En dat was niet terecht, aldus de adviseurs, omdat onteigende boeren aanspraak maken op „volledige schadeloosstelling”.

Zij krijgen niet alleen grond en stallen vergoed, maar ook gederfde inkomsten, eventuele verhuis- of verbouwingskosten en andere zaken. Een boer die onteigend wordt, ontvangt doorgaans een hogere vergoeding dan eentje die zich vrijwillig laat uitkopen.

Lees ook: Planbureau: zelfs met een biokoe lukt het niet om stikstofdoelen te halen

In een „enkel geval” mag niettemin onteigend worden, vindt Van der Tak. Bijvoorbeeld als praktisch alle boeren instemmen met verduurzaming van een gebied, maar eentje stribbelt tegen. Die ene boer „verstiert” het dan voor de anderen, zegt Van der Tak, en schaadt daarmee het algemeen belang. Dan kun je onteigenen, vindt hij. „En zelfs dan is het de vraag of het lukt.”

Met medewerking van Milo van Bokkum