Opinie

Frans Timmermans: 'Alleen kunnen we lekker gelijk hebben, maar krijgen we het nooit'

Linkse samenwerking Net als na de oorlog moeten linkse partijen samen verder, schrijft . Vanwege de klimaatcrisis is een nieuwe ‘doorbraak’ nodig.
Lilianne Ploumen (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer.
Lilianne Ploumen (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer. Foto Bart Maat/ANP

‘Dit is een nieuw begin. Ons verbindt door alle klimaatverschillen heen de verantwoordelijkheid voor ons gehele volk in nood, ons verbindt de wil tot sociale gerechtigheid en vrijheid, ons verbindt het vaste voornemen om samen een nieuw begin te maken.”

Hier is niet Lilianne Ploumen aan het woord, noch Jesse Klaver. Dit is wat Willem Banning zei bij het stichtingscongres van de PvdA in Amsterdam, februari 1946. SDAP, Vrijzinnig-Democratische Bond en Christelijk-Democratische Unie besloten tot een fusie. Om te kunnen regeren? Nee, omdat men na de oorlog niet op dezelfde voet verder wilde als voor de oorlog en men in de gaten had dat voor algemeen maatschappelijke emancipatie verstarde politieke en maatschappelijke verhoudingen moesten worden doorbroken.

Niet iedereen zag dit zitten. Oude vormen en gedachten bieden houvast en maken nostalgische gevoelens los, zeker als maatschappelijke veranderingen orkaankracht krijgen. En in Nederland voelden de meeste mensen zich eerder geborgen dan opgesloten in de hermetische zuilen die living apart together tot kunstvorm hadden verheven. Bovendien is iets nieuws altijd een bedreiging voor gevestigde belangen en dat is nooit veranderd, ook niet toen de zuilen uiteindelijk uit elkaar spatten.

Lees ook: Zien leden van GroenLinks en PvdA het linkse blok wel zitten?

Bij de opbouw van de verzorgingsstaat heeft de PvdA een cruciale rol gespeeld. Altijd samen met andere partijen, zeker, maar ook altijd groot en sterk genoeg om zaken de goede kant op te duwen of zelfs geheel naar eigen hand te zetten. Niet dat dit ooit tot volledige en soms zelfs maar gedeeltelijke tevredenheid van de achterban leidde: het kan en het moet altijd beter, dat is nu eenmaal de kern van iedere vooruitgangs- en emancipatiegedachte.

Klimaatcrisis

De maatschappelijke veranderingen die ons te wachten staan zijn niet minder ingrijpend dan die welke na de oorlog hebben plaatsgevonden. Sterker nog, de klimaatcrisis, de vierde industriële revolutie en de snel veranderende geopolitieke verhoudingen stellen (ieder voor zich, maar zeker samen) de mensheid voor existentiële uitdagingen. Als we nog meester van onze lotsbestemming willen zijn, zullen we snel en ingrijpend moeten handelen.

Het herverdelingsvraagstuk – uiteindelijk de kern van iedere politieke en maatschappelijke ordening– dient zich in geheel nieuwe gedaante aan. Dit kan niet aan de markt worden overgelaten, ook niet als je ultieme doel is lekker te kunnen blijven barbecueën. Wie het aan de markt overlaat, weet wat er gaat gebeuren: de in de afgelopen decennia scheefgetrokken herverdeling zal radicaal worden versterkt, met een paar grote winnaars en heel veel grote verliezers tot gevolg. De ontwrichting die dit zal veroorzaken, zal niet alleen economie en samenleving in wanorde storten, maar ook de democratie ondermijnen, net zoals dat iets minder dan honderd jaar geleden gebeurde.

Verzorgingsstaat

De klimaatcrisis is van iedereen en zal door iedereen van een antwoord moeten worden voorzien, zo ziet inmiddels zelfs rechts in. Dat verdeelt de politiek dus niet meer. Het is de aard van het antwoord waar de verdeeldheid zit.

Krijgt de markt en het individu de grootste rol en stelt de overheid zich terughoudend op? Of zetten we „de wil tot sociale gerechtigheid en vrijheid” opnieuw om in daden, met een sturende herverdelende overheid en een solidaire maatschappelijke ordening als basis?

Om dat te kunnen moet links sterk genoeg zijn om, net als indertijd bij de opbouw van de verzorgingsstaat, een cruciale rol te spelen. Alleen kunnen we lekker gelijk hebben, maar zullen we het nooit krijgen. Door samen te werken met GroenLinks kan de PvdA voor een nieuwe doorbraak zorgen. Een krachtenbundeling is dringend noodzakelijk. Waarin dit uiteindelijk uitmondt, ligt in de handen van beide partijen, maar het voorbeeld van de fracties verdient een vervolg te krijgen. In het klein in de huidige, door de winnaars van de verkiezingen verslonsde kabinetsformatie, in het groot door een wenkend perspectief te bieden van een samenleving waar het vanzelfsprekend is dat we samen de verantwoordelijkheid dragen voor „ons gehele volk in nood”.