Miljardenfraude met een dubieuze lening bracht Mozambique tot de bedelstaf

Fraude In Mozambique is het strafproces begonnen over de miljardenfraude waarvoor vele mensen zijn omgekocht. Credit Suisse en het Nederlandse trustkantoor TMF zijn hierbij betrokken.

Oud-minister van Financiën Manuel Chang was ook betrokken bij de fraude. Hij zou de onwettige bankgaranties van de overheid hebben getekend.
Oud-minister van Financiën Manuel Chang was ook betrokken bij de fraude. Hij zou de onwettige bankgaranties van de overheid hebben getekend. Wikus de Wet/AFP

In een grote tent op het terrein van een gevangenis in Maputo is deze week het strafproces begonnen in een van de grootste Afrikaanse fraudezaken ooit. De rechtszaal van de Mozambikaanse hoofdstad is te klein voor de advocaten, getuigen en 250 geaccrediteerde journalisten.

Negentien verdachten, onder wie Ndambi Guebuza, de oudste zoon van ex-president Armando Guebuza, staan terecht voor hun rol in het ‘verscholen-schuldschandaal’. Daarbij is voor 2 miljard euro aan leningen verstrekt aan drie speciaal daarvoor opgerichte maritieme bedrijven. Dat gebeurde op basis van illegaal verstrekte bankgaranties van de staat.

Zeker een kwart van dit geld is nooit teruggevonden. Met een ander deel zijn zeer dure geavanceerde schepen gekocht die nooit zijn gebruikt. De betrokkenen staan terecht wegens chantage, valsheid in geschrifte, witwassen en het aannemen van miljoenen aan steekpenningen.

Hoofddader ontbreekt in de rechtszaal

De zaak, die in 2016 in de openbaarheid kwam, heeft de economie van Mozambique een klap toegebracht die het land nog niet te boven is. „Het proces is belangrijk voor Mozambique – ook omdat het de bijna twee maanden die het zal duren live op tv wordt uitgezonden”, vertelt expert Joseph Hanlon vanuit Londen, waar hij visiting senior fellow is aan de Londen School of Economics.

Wel mist hij een cruciale partij in de zaak: „De belangrijkste dader staat niet terecht. Als Credit Suisse die volkomen idiote lening niet had aangeboden waaruit de steekpenningen zijn betaald, was er geen fraudezaak geweest. De bewijzen laten duidelijk zien hoeveel moeite Credit Suisse deed om de Mozambikaanse verantwoordelijken zo ver te krijgen dat ze de lening aanvroegen, waarvoor een keten van mensen moest worden omgekocht. Tot en met de zoon van de president, een playboy die in ruil voor miljoenen dollars beloofde het project onder de aandacht te brengen van zijn vader.”

Verdenkingen Credit Suisse

Credit Suisse staat wel centraal in andere processen over de zaak. In het Verenigd Koninkrijk zal een rechter volgend jaar beslissen of Mozambique de lening moet terugbetalen aan de zakenbank. En in de VS loopt een strafzaak sinds 2019. Hanlon: „Drie ex-werknemers van Credit Suisse erkennen daar dat ze de lening onvoldoende hebben gescreend en hierover hebben gelogen tegenover iedereen aan wie ze die doorverkochten.”

Voor de strafzaak vroegen de VS om uitlevering van Manuel Chang, die destijds minister van Financiën was in Mozambique. Hij zou alle onwettelijke bankgaranties van de staat hebben getekend, op basis waarvan de verscholen schulden aangegaan zijn.

Zuid-Afrika, dat Chang in 2018 arresteerde op verzoek van de VS, besloot hem deze week uit te leveren aan Mozambique. Hanlon betreurt dat er niet voor de VS is gekozen. „Chang had in de VS, in ruil voor strafvermindering, meer verteld dan hij nu zal doen over de betrokkenen bij de banken en de regering. In Mozambique kan hij blijven zwijgen.”

Ook een Nederlandse financiële instelling was betrokken bij de fraudezaak. Het Amsterdamse trustkantoor TMF gaf obligaties uit op de internationale kapitaalmarkt om 850 miljoen dollar op te halen, in opdracht van de brievenbusfirma van ‘tonijnbedrijf’ Ematum, dat speciaal voor de fraude was opgericht. Het opgehaalde geld leende deze Nederlandse Ematum BV uit aan het staatsbedrijf Ematum.

DNB onderzocht trustkantoor

Na de onthullingen hierover, onder meer in NRC, deed De Nederlandsche Bank onderzoek naar de gang van zaken. Zij gaf TMF een boete van zo’n 6 ton, ongebruikelijk hoog, omdat het onvoldoende had onderzocht wat de bestemming van het geld zou zijn. In hoger beroep bevestigde het College van Beroep voor het bedrijfsleven die uitspraak in april van dit jaar, zij het dat de boete met 10 procent werd verlaagd.

De uitspraak werd in Mozambique verwelkomd, omdat de activiteiten van TMF bijdroegen „aan de neergang van de Mozambikaanse staat en maatschappij”, zoals Adriano Nuvunga van de Mozambikaanse anticorruptieorganisatie FMO zei.

Mozambique moest door de fraudezaak de bouw van wegen en scholen stilleggen

Nadat de fraude aan het licht kwam en duidelijk was geworden hoezeer de regering had gelogen, staakten het IMF en andere belangrijke donoren hun steun aan de staatsbegroting. Daarop moest de regering scherp bezuinigen. Zo stopte ze met de bouw van wegen, klinieken en scholen. De metical, de Mozambikaanse munt, verloor de helft van zijn waarde, en het bruto-inkomen per hoofd van de bevolking daalde.

Volgens het Mozambikaanse Centrum voor Publieke Integriteit (CIP) verloor het land door het schandaal tot en met 2019 zeker 11 miljard dollar, vergelijkbaar met Mozambiques volledige bruto binnenlands product in 2016, aldus het CIP in een 140 pagina’s tellend rapport dat het afgelopen mei uitbracht. Hanlon: „Het was alsof er sancties tegen het land waren afgekondigd. Daarvan worden meestal vooral de armsten de dupe.”

Schone handen

Het proces in Maputo zal zeker tot oktober duren, waarna nog een aparte rechtszaak tegen ex-minister Chan begint. Hanlon: „President Filipe Nyusi hoopt met het proces aan te tonen dat alles plaatsvond tijdens het presidentschap van zijn voorganger Guebuza, een andere factie in de regeringpartij Frelimo, en dat hij zelf schone handen heeft. Ik denk dat hij daarin niet zal slagen.”

Een verdachte die dinsdag getuigde, een functionaris van de inlichtingendienst, lijkt hem daarin gelijk te geven. Deze Cipriano Mutota erkende dat hij met drie anderen 830.000 euro aan steekpenningen aannam. Huidig president Nyusi, toen minister van Defensie, was aanwezig bij enkele vergaderingen over de fraudeplannen, aldus Mutota.

Op 6 oktober getuigt ex-president Guebuza zelf.