Turkije en EU vrezen nieuwe vluchtelingencrisis, is dat reëel?

Afghaanse Vluchtelingen In Turkije en de Europese Unie bestaat vrees dat er wederom veel migranten uit Afghanistan komen. Maar Europa ligt er nu anders bij.

Nieuwe grensmuur in de Turkse provincie Van. De muur beslaat een derde van de 540 kilometer lange grens met Iran, waardoor migranten nog altijd de grens in de nacht kunnen passeren.
Nieuwe grensmuur in de Turkse provincie Van. De muur beslaat een derde van de 540 kilometer lange grens met Iran, waardoor migranten nog altijd de grens in de nacht kunnen passeren. Foto Emrah Gurel/AP

De Griekse ministers van Defensie en Civiele Bescherming, en de commandant van de krijgsmacht, reisden vrijdag naar de regio Evros om het grenshek te inspecteren. Onder het oog van de camera’s klopten ze met hun handen op de zware metalen spijlen. „We steunen de democratische rechten en vrijheden van mensen, maar we kunnen niet toestaan dat migrantenstromen als instrument worden gebruikt.”

De uitbreiding van het hek met 12,5 kilometer is onlangs voltooid, net als het nieuwe elektronische surveillancesysteem. De machtsovername van de Taliban kan volgens de minister van Civiele Bescherming tot een nieuwe toestroom van migranten leiden. „We wachten de gevolgen niet af. Onze grenzen moeten veilig en onschendbaar blijven.”

De gebeurtenissen in Afghanistan hebben de vrees aangewakkerd in de Europese Unie voor een herhaling van de vluchtelingencrisis van 2015. Toen staken bijna een miljoen Syriërs en mensen uit andere landen in het Midden-Oosten vanuit Turkije de grens met Griekenland over voordat ze doorreisden naar rijkere landen in het noorden van Europa. Die vrees leidde er de afgelopen weken toe dat talloze Europese politici riepen dat er „geen herhaling van 2015” moet komen.

Maar Europa ligt er nu anders bij. Er staat niet alleen een hek langs de grens met Turkije. Op de Egeïsche Zee voert de Griekse kustwacht gewelddadige pushbacks van migrantenboten uit, onder het oog van de EU-grensbewakingsdienst Frontex.

Nieuw financieel bod EU aan Turkije

Turkije vreest dat een eventuele toestroom van Afghaanse vluchtelingen zal stranden op Fort Europa, en dat het dan zelf met al die mensen zit opgescheept. Het land vangt al 3,6 miljoen Syrische vluchtelingen op, naast honderdduizenden Afghanen, het grootste aantal ter wereld.

„Turkije heeft niet de plicht of de verantwoordelijkheid Europa’s vluchtelingendepot te zijn”, zei president Erdogan vorige week. „Europa, dat een toevluchtsoord is voor miljoenen mensen, kan niet buiten dit probleem blijven door zijn grenzen hermetisch te sluiten om de veiligheid en welvaart van zijn burgers te beschermen.”

Lees ook: Duitse politiek wil waken voor een nieuw ‘wir Schaffen das’

De EU verwacht dat Turkije zich houdt aan de afspraken van de vluchtelingendeal uit 2016. In ruil voor het tegenhouden en opvangen van vluchtelingen krijgt Ankara miljarden euro’s financiële steun. De EU heeft in juni 3,5 miljard euro beloofd om de deal voort te zetten. Maar volgens Omar Kadkoy, migratie-expert bij de Turkse denktank Tepav, is de kans klein dat Erdogan op dit aanbod ingaat. Want dat zou hem politiek kwetsbaar maken in aanloop naar de verkiezingen van 2023.

„Er lijkt consensus tussen de regering en de oppositie dat er geen nieuwe deal komt”, zegt Kadkoy. „De regering zegt de capaciteit niet te hebben meer vluchtelingen op te nemen: onze beperkte middelen zijn al niet toereikend voor de Syriërs. En de oppositie is tegen elke vluchtelingendeal met het Westen. Ik denk dat 3,5 miljard niet genoeg is om de verantwoordelijkheid te dragen.”

Erdogan wil dat Europa ook meer doet om Iran en Pakistan te steunen bij de opvang van Afghanen. Anders is een nieuwe toestroom richting Turkije volgens hem onvermijdelijk. Hij voerde de afgelopen dagen telefonisch overleg met de Duitse bondskanselier Merkel, de Britse premier Johnson en de Griekse premier Mitsotakis. „Er moet een helpende hand worden uitgestoken naar Afghanen in eigen land en buurlanden om de migratiedruk te verminderen”, was zijn boodschap.

Versterkingen naar grens met Iran

Tegelijkertijd stuurde Erdogan versterkingen naar de grens met Iran, waar een 295 kilometer lange muur wordt gebouwd om migranten buiten te houden. „Turkije is niet meer zo gastvrij als in 2015”, zegt Kadkoy. „En de twee buurlanden die sinds 1979 de meeste Afghaanse vluchtelingen hebben opgevangen, proberen een mogelijke exodus nu in te dammen.”

Er leven al 780.000 geregistreerde Afghaanse vluchtelingen in Iran en 1,4 miljoen in Pakistan, naast een paar miljoen ongeregistreerde in beide landen. „Pakistan heeft duidelijk gemaakt dat het niet nog meer Afghanen wil opvangen”, zegt Jeff Crisp, oud-topman bij de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en nu onderzoeker bij het Refugee Studies Centre in Oxford. „Het land heeft de laatste jaren met steun van de UNHCR een repatriëringsprogramma opgezet, dat zich in een grijs gebied bevindt tussen vrijwillige en onvrijwillige terugkeer. Mensen worden zeker onder druk gezet terug te gaan.”

‘Angst overtrokken’

Crisp vindt de angst in Europa voor een toestroom van Afghanen overtrokken. „Nadat de Taliban Kabul innamen, werd al snel duidelijk dat de sombere voorspellingen over een nieuwe vluchtelingencrisis niet uit zouden komen. Maar de voorspellingen dienen het rechts-conservatieve narratief in Europa over migratie. Dus je zag dat politici in het Verenigd Koninkrijk en Europa ermee aan de haal gingen.”

Crisp weet dat de grenzen van Iran, Pakistan en Turkije poreus zijn. Maar vanwege de lange, gevaarlijke en nu waarschijnlijk steeds duurdere reis, betwijfelt hij dat er een massale vluchtelingenstroom op gang zal komen. De Turkse autoriteiten melden nog geen tekenen van een grote toename sinds de machtsovername van de Taliban. Het aantal opgepakt irreguliere Afghaanse migranten is dit jaar slechts een vijfde van dat van 2019.

Veel zal volgens Crisp en Kadkoy afhangen van de situatie in Afghanistan, en de opstelling van de Taliban. De helft van de 38 miljoen Afghanen is afhankelijk van hulp, mede als gevolg van een ernstige droogte. Veel mensen houden zich op dit moment thuis schuil, bang voor vergelding en bezorgd om de toekomst.