De gezichten van overlevenden

In 2020, op 27 januari, was het 75 jaar geleden dat het concentratiekamp Auschwitz-Birkenau in 1945 werd bevrijd, een van de drie grote vernietigingskampen van de Joodse bevolking onder Nazi-Duitsland. Voor de Duitse fotograaf Martin Schoeller (München,1968) was dit aanleiding om in Jeruzalem, als hoofdstad van de nieuwe staat Israël, 75 portretten te maken van Joodse mannen en vrouwen die de Holocaust hebben overleefd. Schoeller geniet wereldwijde bekendheid als fotograaf die indringende close-up portretten maakt. Vanaf 5 september presenteert het Fotomuseum aan het Vrijthof in Maastricht deze reeks foto’s onder de titel Survivors: Faces of Life after the Holocaust.

Schoeller studeerde fotografie in Berlijn en was assistent van de Amerikaanse fotograaf Annie Leibovitz. Al geruime tijd woont hij in New York. Zijn vrouw is van Joodse afkomst. De reizende tentoonstelling Survivors werd in januari 2020 in het culturele industriecomplex Zeche Zollverein Essen in het Ruhrgebied geopend door bondskanselier Angela Merkel. Volgens Schoeller was het opgroeien in de jaren tachtig in Duitsland een zaak van „monumentaal gevoel van schuld en ongeloof”. Het was voor zijn generatie bijna onmogelijk de „sinistere krachten die ons land naar deze catastrofe” dreven te begrijpen. Met zijn portretten die allemaal in dezelfde stijl zijn gefotografeerd, frontaal, heel dichtbij, laat hij zien dat de overlevenden weliswaar in hun ziel en lichaam door de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog zijn geschroeid, maar dat zij „hun vertrouwen in de mensheid” behielden. „De portretten onthullen ook hun hoop op een betere wereld en een nieuwe toekomst”, aldus de kunstenaar. De foto’s zijn gemaakt bij Yad Vashem in Jeruzalem, het wereld Holocaust Remembrance Centrum.

Fotomuseum aan het Vrijthof, Maastricht. 5 september 2021 t/m 31 januari 2022.

Foto Martin Schoeller

Berthe Badeni, geb. 1932, Lyon, Frankrijk

Tijdens de Holocaust: Lyon, Le Montcel.

‘In moeilijke situaties moet je proberen sterk te blijven en vertrouwen te hebben, en het uiterste doen om te overleven. Als je het overleeft, kom je het wellicht niet helemaal te boven, maar je moet het beste ervan maken met datgene wat je hebt.’

Foto Martin Schoeller

Jorge Kleinman, geb. 1928, Kielce, Polen

Tijdens de Holocaust: werkkamp bij Krakau, werkkamp Płaszów, concentratiekampen Mauthausen, Melk en Ebensee.

‘Tegen de jonge mensen in de wereld zeg ik: laat je niet leiden door berichten van haat, zoals de berichten van de nazi’s. De toekomst van de wereld ligt in jouw handen. Houd vast aan democratie en vrijheid.’

Foto Martin Schoeller

Marta Wise, geb. 1934, Bratislava, Tsjecho-Slowakije (huidig Slowakije)

Tijdens de Holocaust: werkkamp Sereď, concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau.

‘Wij Joden moeten waakzaam zijn en altijd trots zijn op wie we zijn, want wij zijn de mensen die het hebben overleefd en zij (de nazi’s) zijn de monsters die het menselijk leven niet respecteerden en miljoenen mensen hebben vermoord.’

Foto Martin Schoeller

Marcel Chetrit, geb. 1936, Parijs, Frankrijk

Tijdens de Holocaust: verborgen door een christelijk gezin, Zwitserland binnengesmokkeld.

‘Als we onze inspanningen erop richten om onszelf te verheffen, kan de wereld radicaal worden verbeterd en zo een betere plek worden voor al haar bewoners.’

Foto Martin Schoeller

Masha Wolfsthal, geb. 1935, Kamień Koszyrski, Polen (huidig Wit-Rusland)

Tijdens de Holocaust: het getto van Kamień Koszyrski, door christenen verborgen in het bos.

‘Het is van cruciaal belang voor ons om te leren hoe we met empathie en geduld met elkaar kunnen omgaan. Mensen zouden moeten leren om vergevingsgezinder te zijn voor anderen in hun leven.’

Foto Martin Schoeller

Hannah Goslar-Pick, geb. 1928, Berlijn, Duitsland

Tijdens de Holocaust: Amsterdam, doorgangskamp Westerbork, concentratiekamp Bergen-Belsen.

‘Alle mensen zijn geschapen naar het evenbeeld van God. We zijn allemaal hetzelfde. Ongeacht huidskleur of religie, moeten we proberen samen in vrede te leven. Het is heel moeilijk, ik weet het, maar we zouden harder ons best moeten doen om goed met elkaar om te gaan.’

Foto Martin Schoeller

Rabbi Israel Meir Lau, geb. 1937, Piotrków, Polen

Tijdens de Holocaust: slavenwerkkamp in Częstochowa, concentratiekamp Buchenwald.

‘Heb je medemens lief zoals jezelf. Dat is wat onze Torah ons vertelt. Haat niet. Neem geen wraak. Dit zal alleen maar leiden tot meer bloedvergieten. Streef ernaar om lief te hebben en het universum te herbouwen.’

Foto Martin Schoeller

Fanny Ben-Ami, geb. 1930, Baden-Baden, Duitsland

Tijdens de Holocaust: Parijs, ondergronds verzet, smokkelde Joodse kinderen naar Zwitserland.

‘Het is belangrijk om de wereld te laten weten dat Israël het thuisland is van het Joodse volk. Het Joodse volk zonder thuisland kan mogelijk worden bedreigd met een nieuwe Shoah.’

Foto Martin Schoeller

Moshe Ha-Elion, geb. 1925, Thessaloniki, Griekenland

Tijdens de Holocaust: concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau, concentratiekampen Melk, Ebensee en Mauthausen.

‘Als iemand zegt dat hij je wil vermoorden - geloof hem dan. Vertrouw er niet op dat door haat opgewekte gebeurtenissen zoals de Holocaust tot het verleden behoren. Wees alert en waakzaam. Let erop dat de geschiedenis zich niet herhaalt.’

Foto Martin Schoeller

Miriam Steiner-Aviezer, geb. 1935, Karlovac, Joegoslavië (huidig Kroatië)

Tijdens de Holocaust: concentratiekamp Stara Gradiška, concentratiekamp Ferramonti di Tarsia.

‘We moeten leren ongedwongen lief te hebben. Dat is wat ons kracht geeft. Jaren na de Holocaust, toen ik zelf moeder werd, begreep ik wat mijn moeder moet hebben doorgemaakt. Ik omhelsde haar en kon eindelijk vrijelijk van haar houden.’

Foto Martin Schoeller

Naftali Furst, geb. 1932, Bratislava, Tsjecho-Slowakije (huidig Slowakije)

Tijdens de Holocaust: concentratiekamp Sereď, concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau, concentratiekamp Budy, concentratiekamp Buchenwald.

‘Wie nog in staat is zijn verhaal te vertellen, moet dat blijven doen. In naam van de mannen, vrouwen en kinderen die zijn vermoord, is het onze plicht om onze verhalen te blijven vertellen.’

Foto Martin Schoeller

Colette Avital, geb. 1940, Boekarest, Roemenië

Tijdens de Holocaust: Boekarest.

‘We moeten blijven herdenken, maar op een verantwoordelijke wijze herdenken. We moeten niet alleen herinneren wat er is gebeurd, maar ook waarom het is gebeurd, zodat we lessen kunnen trekken uit wat er gebeurd is en dergelijke tragedies in de toekomst kunnen worden voorkomen. De mensheid moet leren waarde te hechten aan mensenlevens.’