Herontdekte Cupido verandert aanzicht schilderij van Vermeer

Restauratie Vermeer De pas voltooide restauratie van een schilderij van Johannes Vermeer in Dresden levert met het teruggevonden motief van de god van de liefde een heel nieuwe compositie op.

Links: Vóór de restauratie van Johannes Vermeer, Brieflezend meisje bij het venster, circa 1657 Rechts: Halverwege de restauratie.
Links: Vóór de restauratie van Johannes Vermeer, Brieflezend meisje bij het venster, circa 1657 Rechts: Halverwege de restauratie. Foto Wolfgang Kreische / SKD / Klut/ Compilatie door NRC

De Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden gaf deze week de eerste foto’s prijs van het geheel gerestaureerde schilderij Brieflezend meisje bij het venster (1657-1659) door Johannes Vermeer. Het schoongemaakte werk vertoont de frisheid en de kleuren die het oorspronkelijk moet hebben gehad. Ook verschijnt een gedeelte van de voorstelling dat eeuwenlang verborgen is geweest voor het eerst weer in zijn volle omvang. De wand achter de lezende vrouw was vroeger een leeg vlak; nu is er een schilderij te zien van Cupido als een fors en naakt, gevleugeld kind met een boog in zijn hand.

Het schilderij-in-het-schilderij is waarschijnlijk gebaseerd op een werk van een andere zeventiende-eeuwse kunstenaar dat Vermeer in zijn bezit had. De Delftse schilder nam het op in drie van zijn andere genrestukken. Ook in het schilderij dat in 1642 door de keurvorst Saksen werd gekocht en zich nu al bijna 280 jaar in Dresden bevindt, was het al lang geen verrassing meer het motief aan te treffen. Al in 1979 was het waargenomen op röntgenfoto’s van het schilderij.

Lees ook dit artikel over de restauratie: ‘Verborgen Cupido blootgelegd op schilderij van Vermeer’

Bij de nu afgesloten restauratie, die in 2019 begon, werd de verflaag verwijderd die eroverheen was aangebracht en nam Cupido stapsgewijs de plaats in van het groen-grijze vlak op de wand rechtsboven het hoofd van de jonge vrouw. Het uiteindelijke resultaat is spectaculair en levert in zekere zin een heel nieuw schilderij op.

Het Brieflezende meisje toont een compositie zoals die wel vaker voorkomt in het kleine oeuvre van Johannes Vermeer (1632-1675): een jonge vrouw in zij-aanzicht, staand bij een openslaand venster. In dit geval heeft Vermeer rechts een groen gordijn geschilderd dat is opengeschoven om ons een blik op het tafereel te gunnen. Op de voorgrond staat een tafel met een dik kleed, deels opgepropt waardoor het fruit van een scheefstaande schaal af dreigt te rollen.

Links: Vóór de restauratie van Johannes Vermeers Brieflezend meisje bij het venster, circa 1657. Rechts: Halverwege de restauratie. Foto Wolfgang Kreische / SKD / Klut/ Compilatie door NRC

Na het verwijderen van verschillende lagen geelbruin verdonkerde vernis is alles in het schilderij weer zo scherp belijnd, subtiel belicht en gevarieerd gekleurd als de schilder het ooit bedoelde. Vooral ook is de compositie fundamenteel veranderd door het nieuwe onderdeel op de achterwand: de okergele Cupido die zich proportioneel kan meten met het meisje. Dergelijke beeldelementen vormen vaak een toelichting of commentaar op de voorstelling; in dit geval zal de aanwezigheid van de jonge liefdesgod duiden op een amoureuze inhoud van de brief die de vrouw leest.

Lees ook de recensie van de vernieuwde collectiepresentatie in Dresden: ‘Topstukken Dresden na zeven jaar weer te zien’

Vroeger werd wel verondersteld dat Vermeer zelf inzag dat de symboliek er op deze manier wel heel dik bovenop lag. In die visie zou hij zelf de Cupido weer hebben weggeschilderd. Maar de restauratoren troffen onder de overschildering een oude vernislaag met daarop vuilresten aan. Dat duidt erop dat de overschildering pas decennia later is aangebracht en vormde de rechtvaardiging haar weer weg te halen.

Vanaf 10 september is de ‘nieuwe’ Vermeer te zien in een tentoonstelling in Dresden van Hollandse zeventiende-eeuwse genreschilderijen waaronder nog negen andere werken van de meester zelf.