Experts WHO: tijd dringt om oorsprong coronavirus te achterhalen

Pandemie Het onderzoek naar de oorsprong van het coronavirus ligt stil. China weigert laboratoriuminspecties door de WHO, een rapport van Amerikaanse inlichtingendiensten levert geen nieuwe inzichten.

Deense wetenschapper en WHO-missieleider Peter Embarek verlaat een Chinees ziekenhuis tijdens WHO-missie in Wuhan in januari.
Deense wetenschapper en WHO-missieleider Peter Embarek verlaat een Chinees ziekenhuis tijdens WHO-missie in Wuhan in januari. Foto Roman Pilipey/EPA

De tijd dringt om de oorsprong van het pandemische SARS-CoV-2 coronavirus te onderzoeken. Dat schrijven leden van een internationaal expertteam van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO donderdag in een opiniestuk in het wetenschappelijke blad Nature. De onderhandelingen over verder onderzoek lopen vast omdat China geen laboratoriuminspecties wil, zoals de WHO voorstelt.

„We maken ons zorgen over hoe lang het duurt om vervolgstappen te zetten”, zegt de Rotterdamse viroloog Marion Koopmans, eerste auteur van het artikel. In januari en februari deed de hoogleraar virologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam als lid van het internationale team in Wuhan een voorbereidend onderzoek naar de oorsprong van het virus. De bedoeling was een „onderzoeksrichting” vast te stellen voor diepgravender studies, maar sinds het verschijnen van het rapport in maart van dit jaar is er niets gebeurd.

Compromis

China wees half juli een voorstel van de WHO voor vervolgonderzoek naar de oorsprong van het virus ruw van de hand. Het voorstel van de WHO „tart het gezond verstand en de wetenschap”, aldus de Chinese onderminister van Volksgezondheid Zeng Yixin tijdens een persconferentie. Zeng wees erop dat de internationale experts van de WHO in het voorjaar juist hadden vastgesteld dat een laboratoriumongeluk als bron van het virus „zeer onwaarschijnlijk” was.

Die formulering in het rapport was in stevige onderhandelingen tot stand gekomen, onthulde de Deense wetenschapper en WHO-missieleider Peter Embarek eerder deze maand in een interview met de Deense zender TV2 . Chinese wetenschappers wilden er aanvankelijk niet aan om een laboratoriumongeluk als mogelijk scenario te benoemen, maar de WHO stond erop dit wel aan te snijden omdat het rapport anders „niet voldoende geloofwaardig” zou zijn. Uiteindelijk moest daarvoor wel een compromis gesloten worden, aldus Embarek. Het lab leak-scenario dat hij zelf beoordeelde als „onwaarschijnlijk” werd in het rapport als „uiterst onwaarschijnlijk” benoemd.

De lab leak-hypothese ligt in China zeer gevoelig, al helemaal omdat de Amerikaanse president Biden zijn inlichtingendiensten een rapport liet opstellen waarin alle bewijzen voor verschillende scenario’s werden gewogen. Maar het rapport dat Biden dinsdag onder ogen kreeg, heeft volgens The Washington Post geen harde conclusies opgeleverd over de oorsprong van het virus. Details van de bevindingen zullen later openbaar worden gemaakt.

‘Het komt aan op diplomatie’

Koopmans betreurt het dat vervolgonderzoek naar de bron van het virus nu ketst „op de aanvullende eis” van een laboratoriuminspectie in de WHO-voorstellen: „China was akkoord met de andere aanbevelingen. Het zal op diplomatie aankomen of dit nog kan worden vlotgetrokken. Ook onze Chinese collegawetenschappers hebben laten weten dat ze het jammer vinden dat de boel stilligt.”

De WHO probeert uit alle macht het onderzoek naar de bron van het virus los te koppelen van politiek, en heeft nu een plan bedacht voor een internationaal inspectieprogramma voor laboratoria die met coronavirussen werken, vergelijkbaar met hoe laboratoria die met het pokkenvirus werken worden geïnspecteerd.

Koopmans ziet het echter als verlies van kostbare tijd. „Of je daarmee bewijs voor een lab leak boven tafel haalt, weet ik niet. En intussen vliegt de tijd waarin je ook verder zou kunnen gaan met een deel van minder beladen studies.”

Het vervolgonderzoek zou zich moeten richten op het terugtraceren van mensen en dieren in regio’s binnen en buiten China die het vroegste bewijs hebben voor de verspreiding van het virus. En op gerichte onderzoeken naar mogelijke dierlijke reservoirs of tussengastheren.

„De kans om dit cruciale onderzoek uit te voeren verdampt snel: elke vertraging zal sommige onderzoeken biologisch onmogelijk maken”, schrijven Koopmans en haar teamgenoten in Nature. Ze wijzen erop dat bijvoorbeeld eventuele antistoffen tegen SARS-CoV-2 in het bloed na verloop van tijd afnemen. Het verzamelen van verdere monsters en het testen van dieren of dierenhandelaren die mogelijk vóór december 2019 zijn blootgesteld, zal steeds minder rendement opleveren.

Huanan-markt

Wat precies de rol was van de Huanan-markt, waar het coronavirus voor het eerst opdook, in het begin van de epidemie blijft nog onzeker, zegt Koopmans: „Het was in ieder geval een superspreading event, maar of het ook de plek was waar de boel is gestart, is niet bekend. Dat hebben we in ons rapport al gezegd.”

De vraag is of er inmiddels ook al hypotheses kunnen worden weggestreept. „Dat het virus in een laboratorium geconstrueerd is, is door diverse personen inmiddels als zeer onwaarschijnlijk bestempeld”, zegt Koopmans. „Maar bewijzen dat iets niet zo is, is vrijwel onmogelijk.”

Op dezelfde manier is een oorsprong buiten China ook niet uit te sluiten, zegt Koopmans. „Diersoorten die vermoedelijk het natuurlijke reservoir kunnen zijn van het virus, zoals vleermuizen en schubdieren, komen ook buiten China voor. Ook hardnekkige geluiden over vroege besmettingen in Italië moeten onderzocht worden. Het meest aannemelijk echter is een bron in China.”