Opinie

De erbarmelijke casting van een nieuwe bondskanselier

Luuk van Middelaar

Hoe onzekerder de toekomst, hoe sterker verkiezingscampagnes draaien om karakter. Uit ervaring weten kiezers dat niet alle inhoudelijke beloftes tegen verrassingen bestand zijn, dus zien zij de poppetjes die azen op het landsbestuur graag tevoren spreken en handelen.

Terwijl het militaire woord ‘campagne’ nog de sfeer oproept van politieke partijen die zelfbewust ten strijde trekken om passieve kiezers te overtuigen, zijn de verhoudingen veranderd. Het electoraat lijkt vandaag meer op een imposant castingbureau, dat minzaam toeziet hoe kandidaatleiders op het podium hun kunstje doen – en de een na de ander faalt.

Dat laatste is zeker de indruk die de Duitse verkiezingscampagne wekt. Over een maand kiest het land een nieuw parlement en, indirect, een nieuwe bondskanselier. Drie politici hopen Angela Merkel op te volgen: Laschet (CDU), Scholz (SPD) en Baerbock (Groenen). Maar in een bizarre campagne valt de ene na de andere kandidaat door de mand – de kiezers achterlatend met de acteur die de minste flaters slaat.

Al voor de zomer ging het mis met kandidate Annalena Baerbock. Bij haar voordracht in april werden de Groenen nog volop geprezen om een vlekkeloze procedure. De ervaren Robert Habeck, Baerbocks co-voorzitter, trok zich terug ten gunste van de jongere vrouw; enthousiast onthaalde de pers haar als nieuw gezicht met een positieve klimaatagenda. Geen vuile was op straat, geen splijtende leiderschapsstrijd – andere partijen keken er met jaloezie naar.

Maar binnen enkele weken bleek de keerzijde van een soepele interne benoeming. De winnares was volstrekt niet beproefd. Zodra de pers ging graven, bleef er weinig over van een toch al licht cv. Vervolgens publiceerde Baerbock een boek waarin veel passages bleken overgeschreven – een nodeloze blunder in een land waar al veel politici voor plagiaat of halfzachte doctorstitels moesten boeten.

Zie, ter contrast, hoe kandidaten voor het hoogste politieke ambt in de VS twee jaar lang in staat na staat campagne voeren, hoe hun het vuur na aan de schenen wordt gelegd, eerst in de eigen partij – denk aan het rauwe gevecht tussen Barack Obama en Hillary Clinton in 2008 – en dan voor het oog van de natie. Zo komt de onderste steen boven, en blijven alleen de sterksten over.

De neergang van CDU-kandidaat Armin Laschet is al even pijnlijk. De premier van Noordrijn-Westfalen gold nooit als toptalent of stemmenkanon, maar zou als goedmoedige bruggenbouwer de continuïteit met Merkel belichamen, was het idee. Op die titel won hij begin 2021 de strijd om het CDU-partijvoorzitterschap. De charismatische leider van zusterpartij CSU, Markus Söder (die in peilingen veel hoger scoorde), duwde hij in mei in een achteraf-partijberaad nipt aan de kant. Partijgenoten hielden hun hart vast voor de campagne.

Tijdens de overstromingsramp in juli stapelde de CDU-man, als regionaal politicus in de frontlinie, fout op fout. Veel kwaad deed de foto van een schaterende Laschet, op de achtergrond bij de Duitse bondspresident die voor de verzamelde pers een toespraak hield; amateuristische onderschatting van de kracht van het beeld. In een tv-uitzending zei hij kort na de ramp over het klimaat: „Ik hoef toch vanwege een overstroming mijn politiek niet te veranderen?” In het Afghanistan-debacle vorige week miste Laschet opnieuw gevoel voor de situatie; ook zijn liefde voor Europese en internationale politiek brengt hem geen soelaas.

Zo zitten de sociaal-democraten de CDU onverwacht op de hielen in de peilingen. SPD-lijsttrekker Olaf Scholz, als vicekanselier en minister van Financiën sinds 2017 op het nationale toneel, voert een solide, uitgekiende campagne. Toen zijn weinig populaire partij dit voorjaar op grote achterstand stond, hield hij het hoofd kalm. Nu zijn er meerdere scenario’s waarin hij de hoofdprijs kan grijpen, en zou er na de vier verkiezingen waarin SPD-mannen het tegen Merkel aflegden – Schröder (2005), Steinmeier (2009), Steinbrück (2013) en Schulz (2017) – weer een sociaal-democraat in de Bondskanselarij trekken.

En de Groenen? Zij lijken inmiddels genoegen te nemen met een tweede plaats, die uitzicht geeft op regeringsdeelname. De geplaagde Annalena Baerbock wordt uit de wind gehouden. Typerend is een geestig nieuw campagnefilmpje waarin zij slechts enkele tellen in beeld verschijnt, kort samen met Robert Habeck en kort alleen. De hoofdrol gaat er naar een veelheid aan kiezers die – de een nog authentiek valser dan de ander – zingen over de opwarmende aarde. Nu we het in de personele casting verknald hebben, zeggen de Groenen impliciet, gaan we het nog eens ouderwets met de inhoud proberen.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof, historicus en hoogleraar EU-recht (Leiden).