Atlete Caster Semenya is ‘cynischer dan ooit’ over de motieven van World Athletics

Atletiek Onderzoekers nuanceren hun eerdere conclusie dat vrouwelijke atleten met veel testosteron, zoals de Zuid-Afrikaanse Caster Semenya, in het voordeel zijn bij hun sport. De advocaat van Semenya, Greg Nott, overweegt een rechtszaak.

Caster Semenya tijdens de halve finale van de 800 meter op de Olympische Spelen in Rio de Janeiro, in 2016.
Caster Semenya tijdens de halve finale van de 800 meter op de Olympische Spelen in Rio de Janeiro, in 2016. Foto Ian MacNicol/Getty Images

Hij is boos. Boos en cynisch, zegt Greg Nott, sinds 2009 advocaat van de Zuid-Afrikaanse atlete Caster Semenya. Het is dat het nieuws zwart op wit stond, anders had hij moeite gehad het te geloven.

Onder het kopje ‘miscellaneous’ (diversen) verscheen vorige week een „erratum” in het British Journal of Sports Medicine. Op basis van onderzoek uit 2017 hadden twee topmedewerkers van wereldatletiekbond World Athletics (WA) in het gezaghebbende tijdschrift de conclusie getrokken dat vrouwelijke atleten met veel testosteron een voordeel hebben. Het onderzoek vormt de basis voor regelgeving over ‘DSD’ (verschillen in seksuele ontwikkeling): een atlete mag niet meer dan 5 nanomol testosteron hebben om mee te mogen doen aan wedstrijden op de 400 meter, 800 meter en 1.500 meter en het hordelopen. Is haar testosterongehalte hoger, dan zal zij medicatie moeten gebruiken of een operatie moeten ondergaan.

De auteurs – de een is directeur van de afdeling gezondheid en wetenschap van World Athletics, de ander zijn voorganger – lijken nog steeds achter hun studie te staan, maar vinden dat ze te stellig waren in hun conclusies. Ze hadden niet moeten beweren dat vrouwen met veel testosteron een voordeel hebben, maar dat hoog testosteron bij vrouwen samenhangt met meer succes.

Een aantal van hun uitspraken zou als „misleidend” kunnen worden gezien, geven de auteurs toe. Ze roepen op tot een onafhankelijk proces om verder bewijs te vinden voor „de causale verbanden tussen de geanalyseerde variabelen”.

De roep om zo’n beoordeling klinkt wereldwijd al langer. Het onderzoek van World Athletics is wel eens vergeleken met een sigarettenfabrikant die onderzoek doet naar de gezondheidseffecten van roken. Roger Pielke Jr., hoogleraar aan de universiteit van Colorado, schreef twee jaar geleden in The International Sports Law Journal: „World Athletics is verplicht om zorg en verantwoordelijkheid te dragen voor zijn atleten. Wat de regels ook mogen zijn, of het nou om schoenen, protheses of vrouwelijke geschiktheid gaat, ze moeten gestoeld zijn op robuuste en verifieerbare data en bewijs.”

Wat dacht u toen u de correctie las?

Greg Nott: „Waarom nu? Waarom komen jullie nu met een artikel dat de conclusies misleidend zijn?”

Doet u eens een gooi.

„Zo konden ze Semenya natuurlijk van de baan weren.”

Van de olympische baan in Tokio, bedoelt u?

„Ja. Het is toch erg toevallig dat deze correctie net na de Olympische Spelen verschijnt? Hoe moet die timing anders worden uitgelegd? Ik spreek Caster geregeld. Zij is cynischer dan ooit over de motieven van World Athletics. Ze vindt dat zij en andere Afrikaanse hardlopers het doelwit zijn van World Athletics. Dat er een scheidslijn loopt tussen wit en zwart, tussen arm en rijk.”

De regels van de atletiekbond zijn ‘racistisch en misogyn’ heeft u weleens gezegd. Heeft u daar bewijzen voor?

„Veruit het grootste deel van de atleten die door de regels worden getroffen komt uit Afrika en heeft een donkere huid. Dat zet je toch aan het denken? Waarom heeft World Athletics zo’n moeite hun medailles te vieren?”

Caster Semenya met haar advocaat Greg Nott (rechts) bij het sportarbitragehof CAS, in 2019. Foto Laurent Gillieron/EPA

De bond vindt dat atleten met bovenmatig veel testosteron, zoals Semenya, in het voordeel zijn bij atleten die dat niet hebben.

„Maar heel véél topsporters hebben toch een voordeel? Denk aan boomlange basketballers of aan een zwemmer als Michael Phelps met zijn grote voeten. Als je langs die lijn wil denken moet je naar alle voordelen van alle sporters wereldwijd kijken, niet alleen naar de testosteronwaarden van vrouwen als Semenya. En daarbij: Caster is niet zo goed vanwege die waarden, ze traint keihard voor haar prestaties [ze is tweevoudig olympisch kampioene en drievoudig wereldkampioene op de 800 meter]. Ik herinner me nog goed dat zij en ik ergens in een Zuid-Afrikaans hotel zaten. Het was winter en koud. Ze stond om vijf uur ’s morgens op om op een kleine heuvel in de buurt te gaan rennen. We hebben het over een taaie en zeer professionele sporter. Bepaalde tijden van de dag mag ik haar niet bellen, omdat ze bezig is met haar sport.”

En toch zegt World Athletics-voorzitter Sebastian Coe ook ná de correctie in het British Journal of Sports Medicine: wij blijven bij de regels, daar gaan tien jaar aan solide wetenschappelijk onderzoek aan vooraf.

Hij zucht. „Sebastian Coe zegt wel meer dingen waar ik het niet mee eens ben. Maar zijn directeur van de afdeling gezondheid en wetenschap zegt iets heel anders. Die wil zijn eigen onderzoek tegen het licht laten houden. Twee mensen van dezelfde organisatie, wie heeft er gelijk? En het woord ‘misleidend’ vind ik trouwens een schokkend woord. Kijk naar de dramatische consequenties van die misleiding. Het is een onverantwoorde vorm van nalatigheid.”

U bedoelt dat atleten behandelingen moeten ondergaan om toch mee te mogen doen aan hun favoriete afstanden? World Athletics ontkent dat ze daartoe worden gedwongen.

„Het is wat je onder ‘dwang’ verstaat. World Athletics geeft maar één optie – testosteronwaarden verlagen – en die optie blijkt ook nog eens op misleidend wetenschappelijk onderzoek te zijn gebaseerd.”

Lees ook: Vrouw in de atletiek: de onmogelijke keuze tussen lichaam en loopbaan

Een wat vreemde associatie misschien, maar kun je het vergelijken met de opstelling van veel overheden tijdens de pandemie: je hóeft je niet te laten vaccineren, maar als je je niet vaccineert mag je niet meedoen aan veel onderdelen van onze samenleving.

„Die vergelijking kan ik goed volgen. Het erge in dit geval is dat atleten vertrouwen op experts binnen een bepaald vakgebied. Ze gaan ervan uit dat hun onderzoek deugt. Als het niet deugt, op wie kan je dan wél vertrouwen?”

U had het over ‘dramatische consequenties’. Waar denkt u als eerste aan?

„Aan geschonden mensenrechten. Menselijke waardigheid. Lichamelijke integriteit. Maar het is veel meer dan dat. Caster heeft haar WK-titel en olympische titel niet kunnen verdedigen. Dat heeft niet alleen invloed op sponsorgelden en motivational speeches, waarvan ze afhankelijk is – net als de Caster Semenya Foundation trouwens – maar daarmee is Zuid-Afrika mogelijk ook een gouden medaille misgelopen. Het land heeft een grote behoefte aan saamhorigheid en kracht. Er is veel sociale onrust, de pandemie heeft diepe wonden geslagen, de raciale tegenstellingen zijn groot. Stel je voor wat een olympische titel teweeg had gebracht in een land vol sportfanaten?”

Overweegt u een rechtszaak tegen World Athletics?

„Ja.”

Om de regels aan te passen of om financiële genoegdoening af te dwingen?

„Allebei. We hebben drie advocatenteams, in Engeland, Zuid-Afrika en Canada, en gaan voorzichtig en omzichtig te werk. Er is veel geld nodig. Ik doe dit werk pro deo, maar andere advocaten niet. Al twaalf jaar halen we geld op voor alle zaken die Semenya heeft gevoerd: bij het internationale sporttribunaal CAS, bij het Zwitserse hooggerechtshof en, recent, bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. Als voormalig mensenrechtenadvocaat heb ik veel ervaring met het werven van geld, maar stel dat ik dat niet had gehad? En stel dat Semenya niet zoveel wilskracht en doorzettingsvermogen had gehad? Dan was deze zaak al lang uitgedoofd.”

Caster Semenya bij een atletiekwedstrijd in Montreuil, in 2019. Foto Julien de Rosa/EPA

Welk bedrag aan giften is er binnengekomen?

„Een paar miljoen dollar. Bedrijven doen mee en niet-gouvernementele organisaties (NGO’s) die zich met gender of vrouwenmishandeling bezighouden. Alleen al om Semenya op de baan te houden tussen 2009 en 2015 was 2 miljoen dollar nodig. Dan tel ik die zaken bij het CAS, bij het Zwitserse hooggerechtshof en het Europese Hof voor de Rechten van de Mens niet eens mee. We staan tegenover een machtige sportbond, die bovendien veel geld aan Semenya verdient. Hoe cynisch is dat?”

Omdat ze een wereldberoemde atleet is?

„Ja. Een wereldberoemde atleet die betaalt om voor haar rechten op te komen.”

Caster Semenya is geen slachtoffer, benadrukt hij. Ze mag dan veel tegenslag hebben gekend in haar leven, zelfmedelijden kent ze niet. Ze is altijd in voor een gevecht. Nott beschrijft hoe ze niet zo lang geleden voor een groep mensen stond. „Ik weet dat ik een zware stem heb”, zei ze, „en dat mijn lichaam eruitziet zoals het eruitziet. Maar ik ben Caster. En ik ben een vrouw.”

Hoe zou u haar huidige gemoedstoestand beschrijven?

„Ik ken haar nog uit de tijd dat ze een verlegen adolescent was. Ze is zó gegroeid, zó zichzelf geworden. Ze heeft haar stem gevonden. En wat ook mooi is: ze heeft nu – ook omdat ze niet aan races kon meedoen – een dochter van twee. ‘Misschien was het Gods wil’, zegt ze.”

Er zit toch nog een positieve kant aan dit verhaal.

„Zeker, maar dit verhaal draait om iets anders, om mannen die sportieve regels bedenken op basis van vooropgezette ideeën over vrouwen. Een vrouw hoort flirterig en – vergeef me de term – sexy te zijn. Ze hoort een uiterlijk te hebben dat Caster niet per se heeft.”

Het westerse stereotype van De Vrouw?

„U haalt me de woorden uit de mond.”

Zijn er meer atleten als Semenya die een rechtsgang overwegen?

„Ik vermoed van wel, maar zelfs als dat niet gebeurt, worden zij vertegenwoordigd door Caster als vrouw. Zij beseft heel goed dat zij deze strijd niet alleen voor zichzelf voert. Een overwinning voor haar, is een overwinning voor alle vrouwen en hun rechten.”

Semenya is inmiddels dertig en heeft sinds juni 2019 geen 800 meter meer gelopen. De tijd gaat dringen.

„Dat weet zij als geen ander. Ze vecht al elf, twaalf jaar voor het recht om uit te komen op de onderdelen waarin zij het beste is. En dat terwijl ze WK’s en olympische medailles wint, wie doet dat haar na?”

Hoe lang gaat de strijd nog duren?

„Dat is moeilijk te zeggen, al stemt het feit dat het Europese Hof voor de Rechten van de Mens onze zaak met prioriteit behandelt, hoopvol. Ik ging zelf uit van vijf jaar, maar opeens kregen wij bericht dat het sneller gaat. Misschien wel sneller dan menigeen denkt.”

U bent hoopvol gestemd?

„Ik moet hoopvol zijn, Semenya ook. Het recht zal vroeg of laat toch zegevieren.”