De Syrische jongen (10) mocht blijven, maar zijn ouders zag hij niet meer

Nieuw beleid Ouders in Griekse of Turkse kampen sturen soms een kind alleen naar Nederland. Krijgt het asiel, dan mag de rest van de familie ook komen. De staatssecretaris wil die praktijk stoppen, maar dat gaat ten koste van het kind.

Illustratie XF&M

Samen reisden ze richting Nederland, verstopt in het laadruim van een vrachtwagen. Na een plaspauze onderweg stapte het Syrische jongetje per ongeluk in de verkeerde aanhanger en raakte hij gescheiden van zijn vader. Dat was het ergste dat hij ooit heeft meegemaakt, zo vertelde hij later in Nederland tegen een onderzoeker.

Het Syrische jongetje was tien jaar oud toen hij naar Nederland kwam. Om zijn privacy te beschermen wordt zijn naam hier niet genoemd.

Lees ook het nieuwsbericht bij dit onderzoeksverhaal: Honderden asielkinderen dreigen zonder hun ouders op te moeten groeien

De jongen is nu dertien en het gaat niet goed met hem. Volgens een rapport van Jeugdbescherming lijdt hij aan een posttraumatische stressstoornis (PTSS) door verschillende trauma’s: de oorlogservaringen in Syrië, de vlucht naar Turkije, het haveloze leven in een Grieks vluchtelingenkamp. Het grootste probleem is dat hij zijn familie al drie jaar niet heeft gezien. Hij mist zijn ouders, zijn zus en jongere broertje verschrikkelijk. Om verdere ontwikkelingsschade te voorkomen, zo stelt de Jeugdbescherming, moet de jongen zo spoedig mogelijk met zijn gezin worden herenigd.

Tot voor kort zou dat geen probleem zijn geweest. De Syrische jongen heeft een verblijfsvergunning – die kreeg hij al snel, vanwege de oorlogssituatie in zijn land van herkomst. En als een alleenstaande minderjarige vreemdeling (amv’er) in Nederland mag blijven, heeft hij recht op gezinshereniging. Zo staat dat in de Nederlandse Vreemdelingenwet.

Toch is het verzoek tot ‘nareis’ van de gezinsleden van de Syrische jongen geweigerd. In november vorig jaar heeft de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND) de mogelijkheden voor gezinshereniging voor amv’ers sterk ingeperkt, door voortaan een nieuwe interpretatie van het begrip ‘alleenstaand’ te gebruiken. Verzoeken tot nareis worden sindsdien zo veel mogelijk afgewezen.

Dit nieuwe beleid is bedoeld om een einde te maken aan een praktijk die de afgelopen jaren algemeen gangbaar is geworden onder vluchtelingen: het vooruitsturen van minderjarige kinderen om kans te maken op asiel in Nederland.

Eén kind, zes nieuwe migranten

Bijna dagelijks melden kinderen zich in hun eentje in Nederland. Eind juli arriveerde een 11-jarig Syrisch meisje alleen op station Utrecht Centraal. Ze had een rolkoffertje bij zich met wat kleren en een in het Arabisch opgestelde geboorteakte. Het meisje was in tranen.

Op het hoogtepunt van de Syrische vluchtelingencrisis, in 2015, vroegen er 3.860 amv’ers asiel aan in Nederland, maar de afgelopen jaren daalde het aantal gestaag, tot 985 vorig jaar.

Toch wil het kabinet de aanvragen het liefste verder indammen, want de amv’ers zorgen voor een forse instroom van het aantal migranten. In 2019 vroeg circa 90 procent van de minderjarige erkende vluchtelingen om nareis van hun gezinsleden. Als dat verzoek wordt ingewilligd, komen er gemiddeld zes nieuwe migranten naar Nederland.

Vorig jaar weigerde Nederland deel te nemen aan een EU-initiatief om de circa 5.100 kinderen die zich op dat moment in Griekse opvangkampen bevonden – vaak onder erbarmelijke omstandigheden – te herplaatsen. De meeste van deze minderjarige asielzoekers waren „geen verweesde kinderen”, zo schreef het kabinet, maar „vooruit gestuurde alleenreizende adolescenten”, die kwartier komen maken voor de rest van het gezin. Demissionair staatssecretaris van Justitie Ankie Broekers-Knol (VVD), zo bevestigen bronnen aan NRC, wil deze praktijk zo veel mogelijk ontmoedigen door een ‘signaal’ af te geven: deze route is voortaan gesloten. De Tweede Kamer werd niet geïnformeerd over het nieuwe beleid.

Lees ook deze reportage vanuit Lesbos: ‘Wáár is jullie menselijkheid?’

Alleen de Syrische jongen zou Nederland halen. Zijn vader, zo vertelde de jongen tegen Jeugdbescherming, liep bij een controle tegen de lamp en werd na een kort verblijf in vreemdelingendetentie teruggestuurd naar Griekenland. Ontredderd en uitgeput bereikte zijn tienjarige zoon het aanmeldcentrum in Ter Apel.

Alleenstaande minderjarige vreemdelingen worden onder voogdij geplaatst van de stichting Nidos. Als ze jonger zijn dan vijftien jaar worden ze in een opvanggezin geplaatst. Als er (verre) familieleden van zo’n kind in Nederland zijn, dan vraagt Nidos hen om de zorg op zich te nemen. Dat voelt veiliger voor het kind; het kan de eigen taal spreken en vervreemdt niet van de eigen achtergrond en daarmee van de ouders.

Nieuwe interpretatie

Omdat er in 2014 en 2015 vele tienduizenden vluchtelingen arriveerden, is er regelmatig een (ver) familielid in Nederland te vinden. Als diegene bereid is een kind tijdelijk op te vangen, houdt Nidos het gezag. De Syrische jongen komt zo onder de hoede van een halfbroer van zijn moeder. Deze ‘oom’ wist niet dat zijn neefje in Nederland was, ze hadden elkaar ook nog nooit gezien.

Als de asielaanvraag van de Syrische jongen wordt goedgekeurd, dient Nidos namens hem een verzoek in voor de nareis van zijn ouders, zijn zus en zijn jongere broertje. De verwachting is dat het dan snel zal gaan. In de richtlijnen van de IND staat immers dat bij kinderen extra haast is geboden.

Meer dan twee jaar nadat de Syrische jongen asiel kreeg, wacht hij nog altijd op zijn familie. De IND heeft het verzoek tot nareis maanden op de plank laten liggen en daarna geweigerd. Sinds november hanteert de IND een nieuwe interpretatie van het begrip ‘alleenstaande minderjarige vreemdeling’. Op 8 april hebben alle IND-medewerkers hierover een ‘informatiebericht’ ontvangen. „Een amv dient daadwerkelijk alleenstaand te zijn om in het kader van nareis voor gezinshereniging in aanmerking te komen”, staat er in het bericht: „Minderjarigen die bij een gezinslid verblijven, vallen onder de hoede van dit gezinslid en kunnen om die reden niet worden gezien als een alleenstaande.”

Het afgekeurde beleid wordt nu toch weer uit de kast gehaald

Younous Arbaoui universitair docent migratierecht

Snijdt deze redenering juridisch wel hout? Asieladvocaat Mirjam van Riel denkt van niet. In een artikel in het vakblad Asiel- & Migrantenrecht beargumenteert ze dat de nieuwe interpretatie in strijd is met het Internationaal verdrag inzake de rechten van het kind en de Europese richtlijn over gezinshereniging uit 2003. Daarin wordt een „alleenstaande minderjarige” omschreven als kind dat niet onder de hoede staat van een „krachtens de wet of het gewoonterecht verantwoordelijke volwassene”. Volgens het Nederlandse recht zijn dat óf de ouders, óf iemand die de rechter als voogd heeft aangewezen. Andere familieden hebben geen rol.

„Het is de vraag of de staatssecretaris de huidige aanpak voldoende heeft doordacht”, zegt Younous Arbaoui, universitair docent migratierecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij verwijst naar een soortgelijk dossier uit 2009 rond Somalische vluchtelingen die kinderen in hun thuisland aan de zorg van familie hadden toevertrouwd. Ook toen redeneerde de IND dat er daardoor geen recht was op nareis. „Dat beleid werd toen door de Raad van State afgekeurd. Toch wordt het nu weer uit de kast gehaald.”

Lees ook: Nederlandse aanpak vreemdelingen lijkt op Toeslagenaffaire

Ook binnen de IND zijn er twijfels. Bronnen bevestigen dat de leiding van de IND staatssecretaris Broekers-Knol heeft gewaarschuwd dat er geen goede juridische grondslag is voor een andere interpretatie van het begrip ‘alleenstaand’. Broekers-Knol heeft de maatregel toch doorgedrukt. „Bij de staatssecretaris zijn de juridische en praktische kwetsbaarheden bekend”, meldt een IND-leidinggevende tijdens landelijk overleg: „maar hiermee wordt een duidelijk signaal afgegeven waarmee het vooruitsturen van kinderen kan worden ingeperkt.”

Ongeveer 200 amv’ers die asiel hebben gekregen worden door het nieuwe beleid getroffen, zo bijkt uit een verslag van de IND. Hoewel verschillende kinderen in bezwaar zijn gegaan tegen de afwijzing van hun verzoek tot nareis van ouders, heeft de bestuursrechter zich nog niet uitgesproken over het nieuwe beleid. Daarmee is nog niet duidelijk of het stand gaat houden.

Broekers-Knol maakt zich daar waarschijnlijk niet zo druk over, zo vermoedt Wil Eikelboom, voorzitter van de vereniging voor asieladvocaten. „De staatssecretaris weet waarschijnlijk dat het beleid in strijd is met internationale verdragen, maar heeft gewoon besloten om het te proberen. Voordat de rechter het beleid heeft afgeschoten zijn we een jaar verder en is het doel bereikt: voorkomen dat asielzoekers hun kinderen vooruitsturen naar Nederland.”

Recht op gezinsleven

Alleenstaande vluchtelingen hebben formeel nog een andere manier om hun ouders te laten overkomen: ze doen dan een beroep op artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, dat het recht op gezinsleven garandeert. Maar deze procedure is in alle opzichten minder gunstig. Ouders moeten de inburgeringscursus zelf betalen. Om in aanmerking te komen voor het Nederlanderschap moeten originele en gelegaliseerde documenten overlegd worden. Die hebben asielzoekers lang niet altijd.

Maar het belangrijkste is dat – anders dan bij nareis – de Nederlandse staat niet verplicht is om de komst van de gezinsleden toe te staan, maar zelf een afweging mag maken. En dus ook ‘nee’ kan zeggen. „In die reguliere procedure kan de IND tegenwerpen dat ouders verblijven in een veilig derde land en dat het gezinsleven ook dáár uitgeoefend kan worden”, zegt universitair docent Arbaoui.

Gevolg kan zijn dat ouders en kinderen niet worden herenigd

Andrea Pool asieladvocaat

De advocaat van de Syrische jongen, Andrea Pool, vroeg hiervoor aandacht bij de voorzieningenrechter. „De gevolgen kunnen zijn dat een minderjarig kind dat niet samen met zijn ouders in Nederland is aangekomen (…) niet kan worden herenigd met zijn biologische ouders.” De rechter verwees de zaak terug naar de IND. Deze wees het bezwaar opnieuw af.

Begin dit jaar trof de marechaussee de Syrische jongen met een koffer aan op Schiphol. Hij vindt Nederland echt een fijn land, zei hij, maar kon nu eenmaal niet nóg langer zonder zijn ouders. Dan maar terug naar Griekenland. De politie bracht hem terug naar zijn oom.