Een Talibanstrijder houdt de wacht in de straten van het Afghaanse Kandahar.

Foto EPA

Interview

‘Het is aannemelijk dat mensen worden gearresteerd, gemarteld, zelfs vermoord’

Klopjacht Taliban De Taliban zoeken wel degelijk gericht naar Afghanen die met de regering of westerse diensten hebben samengewerkt, zegt analist Christian Nellemann.

Wie in Afghanistan is zijn of haar leven nog zeker? De Taliban beloofden geen wraakacties uit te voeren op burgers, maar inmiddels verschijnen in berichtgeving en op sociale media verhalen over strijders die deur-tot-deur trekken, zeer specifiek op zoek naar vermoede collaborateurs. „De Taliban hebben controle, en ze hebben kennis”, schetst Christian Nellemann, een Noorse conflictanalist en expert in illegale organisaties. Hij leidt het analistencollectief RHIPTO (Norwegian Center for Global Analyses), dat daarover deze week voor de VN een inmiddels uitgelekt veiligheidsassessment schreef. Belangrijkste conclusie: de Taliban zoeken wel degelijk gecoördineerd naar burgers die samenwerkten met de voormalige of buitenlandse regeringen.

Waar hebben de Taliban die kennis vandaan?

Aan de telefoon: „Ondergronds hadden de Taliban al informele contacten, handig bij bijvoorbeeld moordaanslagen op lokale politici. Waarschijnlijk bouwen zij dat informantennetwerk nu uit tot een staatsapparaat. We hebben signalen die erop duiden dat strijders in heroverde steden op zoek gingen naar nieuwe informatiebronnen: in moskeeën vragen stellen over de gemeenschap, mobiele telefoons in beslag nemen, lokale machthebbers ondervragen. Met elke gevallen stad kwam Kabul dichterbij en kregen de Taliban een beter idee van de Afghanen die in internationaal opzicht een belangrijke rol speelden. In hun verklaring hebben de Taliban dan beloofd geen wraakacties te ondernemen. Maar wat er daadwerkelijk lijkt te gebeuren zijn geen uitspattingen, maar systematische represailles.”

Lees ook Biometrie van VS die in handen viel van de Taliban is nu risico voor Afghanen

Er is een ‘prioriteitenlijst’ met mensen die gezocht worden, staat in uw rapport.

„Het is een bekend mechanisme. In Nederland werd na de bevrijding ook gezocht naar collaborateurs met de Duitsers. Mensen wijzen dan naar elkaar. Dan ontstaat trouwens het risico dat onschuldigen boeten, of familieleden. Dat kan een tactiek zijn, om angst te veroorzaken als het eigenlijke doelwit niet opduikt.”

Dat past bij het beeld dat naar voren komt van huisbezoeken. Het is momenteel wel lastig informatie over zulke gevallen te verifiëren. Hoe ziet u dat?

„Verificatie is altijd moeilijk in een oorlogsgebied, voor journalisten en ons analisten. We wijzen erop dat dezelfde soort verhalen uit de andere steden naar buiten kwam, en dat het strookt met het vorige Talibanregime. De beloften die zijn gedaan over amnestie en respect voor vrouwenrechten klinken mooi, maar er is geen enkele indicatie dat ze in de praktijk zijn gebracht. Er is bijvoorbeeld geen fatwah, geen religieus gebod, over uitgesproken. Het zou grimmiger kunnen zijn: door de publieke statements blijven mensen wellicht in Kabul, durven ze de straat op. De Gestapo zou ook geen persverklaring uitsturen om te zeggen, ‘We zoeken die en die.’ We stellen vast dat het aantal berichten over een klopjacht intensiveert.”

Het lot van mensen die worden gevonden, is volgens Nellemann niet duidelijk: zij verdwijnen van de radar. Hij wijst opnieuw op het verleden: „Het is aannemelijk dat mensen worden gearresteerd, gemarteld, zelfs vermoord.” Ondertussen groeit „ongetwijfeld” de angst, door de berichten en de discrepantie met de uitgemeten officiële verklaringen: „Dit is voelbaar in de hele samenleving.”

Heeft de opsporing van medewerkers gevolgen voor de internationale gemeenschap of veiligheid?

„Dan lopen we wel wat vooruit. Maar besef: een aantal medewerkers heeft geholpen bij veiligheids- en antiterreuroperaties, of kreeg militaire training van bijvoorbeeld de Amerikanen en Britten. Als zij worden gepakt, zullen de Taliban daar informatie over willen bemachtigen. Dat is ook kennis waarin andere rogue regimes interesse hebben, zoals Rusland of China.”

In ieder geval: als je ooit met de westerlingen te maken hebt gehad, ongeacht de mooie woorden, niet in Afghanistan blijven.

„Het net sluit zich. Inlichtingen inwinnen is discreet, maar inmiddels kunnen de Taliban openlijk opereren. Terwijl de westerse landen nog proberen eigen burgers te evacueren, is duidelijk dat Afghanen de luchthaven van Kabul amper kunnen bereiken. Via checkpoints langs de weg hebben de strijders goed zicht op wie er willen vertrekken en kunnen ze eventueel ‘mensen van belang’ tegenhouden. Onder het mom van die chaos waarop iedereen nu gefocust is.”