Opinie

Veiligheidsraad heeft sleutel tot toekomst Afghanistan

Diplomatie Om het Taliban-regime in Afghanistan tot humaan optreden te bewegen, kan de VN Veiligheidsraad pressie uitoefenen. Ze moet dat alleen wel willen, betoogt .
Vlag bij een wake in Los Angeles ter ondersteunng van Afghanistan.
Vlag bij een wake in Los Angeles ter ondersteunng van Afghanistan. Foto ETIENNE LAURENT / EPA

Bij de beoordeling van de machtsovername door de Taliban buitelen politieke, militaire en morele oordelen over elkaar. Het is nodig om ook het perspectief van de internationale rechtsorde in te nemen. Dat biedt immers het enige mondiaal gedeelde houvast voor de beoordeling van de machtsovername door een regime dat botst met fundamentele regels van de internationale gemeenschap.

Op tal van punten bevestigt internationaal recht de uitspraak van de Amerikaanse president Joe Biden dat de toekomst van Afghanistan aan de Afghaanse bevolking is. Internationaal recht staat de machtsovername door de Taliban niet in de weg, en verplicht hen ook niet om te kiezen voor de democratische rechtsstaat die het Westen graag zou zien. Dat is simpelweg een gevolg van de soevereiniteit van Afghanistan en de pluriformiteit van de wereldgemeenschap.

Bedreiging

Wel beschermt internationaal recht fundamentele rechten van de Afghaanse burgers, in het bijzonder vrouwen. Dit biedt handvatten voor druk op de Taliban, maar is geen juridische basis om de inrichting van de Afghaanse regering ter discussie te stellen.

Lees ook: Taliban zijn allesbehalve klaar voor een deling van de macht

De machtsovername door de Taliban is echter niet geheel een interne aangelegenheid van Afghanistan. In 1945 is de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties opgericht om de internationale veiligheid te beschermen.

In 2001, twee weken na de aanval van Al-Qaida op New York, bestempelde de Veiligheidsraad de steun die de Taliban bood aan deze terreurorganisatie als bedreiging van de internationale vrede en veiligheid. Het risico dat Afghanistan weer een uitvalsbasis zal bieden voor terrorisme, maakt dat ook nu de internationale veiligheid in het geding is.

In recente crisissituaties, bijvoorbeeld in Syrië, heeft de Veiligheidsraad geen rol kunnen spelen. Hij was verlamd door uiteenlopende posities van de VS, China en Rusland. Bij Afghanistan kunnen de kaarten echter anders liggen. De zorg dat Afghanistan een voedingsbodem wordt voor internationaal terrorisme wordt gedeeld door alle leden van de Veiligheidsraad.

De machtsovername door de Taliban is geen geheel interne aangelegenheid van Afghanistan

Dit betekent niet dat de belangen in concrete gevallen parallel zullen lopen. De vrees van China en Rusland is dat religieus extremisme en terrorisme overslaan naar Centraal-Azië en naar hun eigen land. In China gaat het vooral om Xinjiang, waar de islamitische Oeigoeren een opstandige minderheid vormen. Steun aan de Chinese reactie op extremisme in Xinjiang is niet zonder meer een Westers belang. Dit kan zich wreken als de Veiligheidsraad wordt gevraagd actie te ondernemen tegen activiteiten die China wel en de VS niet als terroristische dreigingen ziet.

Maar zolang zorgen over terrorisme geabstraheerd blijven van concrete dreigingen, kunnen de leden van de Veiligheidsraad gemeenschappelijke belangen formuleren die actie mogelijk maken. Betrokkenheid van China en Rusland maakt betekenisvolle actie door de Veiligheidsraad ook veel kansrijker; het Westen zou daarom moeten vermijden om de voorkeur te geven aan overlegfora als de G7, waar Rusland en China worden buitengesloten.

Er liggen dan twee vragen op tafel: wat kan de Veiligheidsraad van de Taliban eisen, en welke middelen heeft hij om die eisen kracht bij te zetten?

De belangrijkste inzet van de Veiligheidsraad zal moeten zijn dat de Taliban verzekert dat Al-Qaida, IS of andere internationale terroristische groepen vanuit Afghanistan geen acties in andere landen dreigen uit te voeren. De Taliban heeft die verzekering inmiddels ook gegeven. De uitdaging voor de Veiligheidsraad is om een proces te ontwerpen dat erop toeziet dat dit geen papier blijft.

Het is aannemelijk dat de Veiligheidsraad ook woorden zal wijden aan bescherming van mensenrechten en de rechtsstaat. Maar gegeven de praktijk van China en Rusland zal de Veiligheidsraad zich op deze punten niet hard opstellen.

De tweede vraag is hoe de Veiligheidsraad zijn eisen kracht bij kan zetten. Het belangrijkste instrument is het onthouden van erkenning van de Taliban. De Veiligheidsraad heeft al aangegeven het Islamitisch Emiraat van Afghanistan niet te willen erkennen. Het is niet geheel duidelijk wat dat betekent (is een regime van de Taliban onder een andere naam wel aanvaardbaar?), maar het geeft wel aan dat de raad niet-erkenning als drukmiddel wil gebruiken.

Lees ook: Europa, help de Afghanen meer bij de opbouw van hun natie

Eerder is in het geval van Rhodesië, Zuid-Afrika en Noord-Cyprus gebleken dat niet-erkenning geen louter symbolische daad is. Het betekent dat lidstaten van de VN geen rechtsbetrekkingen of handelsrelaties met de Taliban aangaan, en dat Afghanistan niet zal functioneren als lid van internationale organisaties.

Ondermijning

Tijdens het vorige bewind van de Taliban (1996-2001) was Afghanistan totaal geïsoleerd; slechts drie staten gingen over tot erkenning van het regime. Een door de Veiligheidsraad opgedragen herhaald isolement zal het voor de Taliban moeilijk maken om te overleven. Ondermijning van het vermogen van het Taliban-bewind om publieke belangen als energie, voedsel en gezondheid te dienen, bedreigt zijn interne legitimiteit.

De keerzijde hiervan is overigens wel dat als de Taliban aan voorwaarden voldoen, lidstaten bereid zouden moeten zijn om tot erkenning over te gaan. Dan zal ook nodig zijn om via diplomatieke betrekkingen onze belangen te beschermen. Het principieel weigeren om zaken te doen met regimes die onze waarden niet delen (waarvoor ook Nederland koos tijdens het vorige bewind van de Taliban) is een morele luxe die we ons in een pluriforme wereld niet kunnen veroorloven.

De Veiligheidsraad kan dreiging van niet-erkenning kracht bijzetten door sancties. Sinds 2001 gelden sancties voor leiders van de Taliban (bevriezing van tegoeden en reisverboden). De raad kan druk uitoefenen door deze sancties op te heffen in ruil voor toezeggingen van de Taliban.

Tot slot kan de Veiligheidsraad de militaire kaart spelen. De VS hebben aangekondigd gewapend in te grijpen als de Taliban weer een thuishaven aan terrorisme bieden. Andere leden zullen die optie ook niet uitsluiten.

Staten zijn traditioneel terughoudend om gezag over erkenning, sancties en militaire acties uit handen te geven. Maar de verdeelde reacties op conflicten in de laatste decennia hebben de internationale gemeenschap weinig goeds gebracht. De gedeelde belangen die worden geraakt door de machtsovername door de Taliban zouden staten ertoe moeten brengen de Veiligheidsraad de verantwoordelijkheid die we hem in 1945 hebben gegeven, nu daadwerkelijk te laten uitoefenen.