Opinie

De mens is de enige soort waarbij geweld vaak geen doel dient

Psychologie Recent riep dodelijk geweld van jongeren op Mallorca veel vragen op. Bedreiging van het ego leidt vaak tot agressie, schrijft .
De plek op Mallorca waar een Nederlandse toerist, Carlo Heuvelman, door een groep jongeren uit Nederland dodelijk werd gewond.
De plek op Mallorca waar een Nederlandse toerist, Carlo Heuvelman, door een groep jongeren uit Nederland dodelijk werd gewond. Foto John-Patrick Morarescu

Geweld komt voort uit een zucht naar erkenning, schrijft Hans Achterhuis in NRC (14/8) op basis van de filosofie van Hegel. Onze maatschappelijke opdracht is deze mechanismen empirisch te onderzoeken om ze beter te begrijpen, zegt Achterhuis.

Het goede nieuws: voor een belangrijk deel is dat gedaan door sociaal-psychologen. Om vast te stellen of behoefte aan erkenning leidt tot agressie (of er dus een causale relatie is), is experimenteel onderzoek nodig. Maar hoe doe je dat in een laboratoriumsetting zonder dat deelnemers elkaar te lijf gaan?

Daarvoor zijn verschillende methoden bedacht, onder meer de zogenoemde hete-saus-methode. In dit type onderzoek worden proefpersonen zogenaamd beoordeeld door een andere deelnemer, die via de computer een reactie geeft op bijvoorbeeld hun smaak in mode of de kwaliteit van een opstel dat ze hebben geschreven.

Ego-bedreiging

De argeloze proefpersonen krijgen ofwel negatieve feedback (een ego-bedreiging dus, die hun menselijke behoefte aan erkenning en waardering frustreert), ofwel positieve of neutrale feedback van de andere deelnemer, die in werkelijkheid niet bestaat: de feedback is door de onderzoekers gecreëerd.

Daarna is het onderzoek zogenaamd afgelopen en gaan ze naar een andere ruimte voor een ander onderzoek: een smaaktest waarin ze een drankje of een hapje moeten proeven. Het gaat altijd om een hapje waar je ‘hot sauce’ overheen kunt doen (een populair artikel in de VS) of tomatensap waaraan je tabasco kunt toevoegen. De fictieve andere deelnemer doet ook weer mee, en door een eerdere terloopse opmerking weet de proefpersoon dat die ander niet tegen scherpe smaken kan. Omdat de ander zogenaamd nog onderweg is, zegt de onderzoeker: maak jij dan alvast even het product klaar om te proeven voor jezelf en de andere deelnemer.

Lees ook: De mens is nou eenmaal verslaafd aan geweld

De vraag waar het allemaal om gaat is: hoeveel hete saus of tabasco doet de proefpersoon op het hapje of drankje van de ander? Wetend dat iemand daar niet goed tegen kan is dat een maat voor agressie. Na negatief commentaar blijken proefpersonen meer hete saus toe te dienen aan die ander. De bedreiging van hun ego leidt dus tot agressie. Boosheid speelt daarbij een belangrijke rol.

Dit geldt echter alleen voor proefpersonen met een hoge zelfwaardering of die zich superieur voelen aan de ander. Mensen met minder zelfvertrouwen zijn juist meer geneigd om bij negatieve feedback in hun schulp te kruipen of hun best te doen om toch weer in de smaak te vallen.

Grote, kwetsbare ego’s lijken inderdaad een belangrijke oorzaak van agressie

Onderzoeksresultaten suggereren dat de angel met name zit in een hoge kwetsbare zelfwaardering, bijvoorbeeld wanneer de zelfwaardering instabiel is of bij narcisme. Het positieve zelfbeeld van narcisten is kwetsbaar doordat het niet is geworteld in de realiteit of in een ontspannen basisgevoel van zelfacceptatie. Daardoor is het ook sneller gekrenkt. De reactie kan dan een explosieve cocktail van boosheid en vijandigheid zijn, ook wel narcissistic rage genoemd. In het algemeen wordt de agressie gericht op de boosdoener, maar wanneer narcisten onzeker zijn, reageren ze zich ook af op onschuldige buitenstaanders.

Gekrenkte gevoelens

Nu komen we dichter bij de situatie van de Gooise jongeren, zij schopten immers iemand dood die hun niets had gedaan. Zoals Achterhuis schrijft, spelen daarbij vermoedelijk ook wij-zij gevoelens een rol. Ander onderzoek heeft uitgewezen dat gekrenkte gevoelens van eigenwaarde zich ook een weg kunnen banen naar meer negatieve oordelen over leden van andere groepen: men verheft het zelf door een ander omlaag te halen.

Lees ook: Jan Kloppenburg: ‘Ik heb er alles aan gedaan de dood van Joes minder zinloos te maken’

Mensen kunnen zich superieur voelen als individu, maar ook als groep of cultuur. Zo wordt in ‘eer-culturen’ vaker boos en agressief gereageerd bij een aantasting van bijvoorbeeld familie-eer, mannelijke eer of vrouwelijke eer. Maar in de westerse, individualistische cultuur hebben wij onze eigen variant van ‘eer’: ons persoonlijke ego. We reageren op bedreigingen van onze zelfwaardering, met name wanneer die hoog en wankel is. Zo’n bedreiging is uiteraard niet beperkt tot een negatief oordeel over je opstel of je kleding; het kan bijvoorbeeld ook ontstaan door maatschappelijke factoren, zoals – bij jonge mannen – de toegenomen onafhankelijkheid van vrouwen en hun succes in werk en studie.

Kortom, (te) grote, kwetsbare ego’s lijken inderdaad een belangrijke oorzaak van agressie, bij individuen of groepen. Achterhuis merkt op dat mensen, „in tegenstelling tot dieren, allerlei remmingen kennen tegen geweldgebruik”. Op basis van persoonlijke observaties van mijn honden waag ik dat eerste te betwijfelen (ik krijg geregeld de indruk dat ze zich beheersen om escalatie van een conflict te voorkomen), maar van belang is eerder dat dieren geen ego’s hebben.

Agressie bij andere diersoorten is alleen instrumenteel: het dient een doel, bijvoorbeeld bij strijd om voedsel, territorium of seksuele partners. De mens is de enige soort waarbij geweld vaak niet instrumenteel is, maar precies is wat het woord zegt: zinloos.