Recensie

Recensie Film

Wervelende ode aan een vergeten festival in dezelfde zomer als Woodstock

Muziekfilm Woodstock werd een mijlpaal in de muziekgeschiedenis, het datzelfde jaar gehouden Harlem Cultural Festival werd onterecht vergeten. De vlammende optredens van Stevie Wonder, Nina Simone en Mahalia Jackson zijn nu aan de vergetelheid ontrukt met een ijzersterke documentaire.

Sly Stone op het Harlem Cultural Festival in 1969, beeld uit de documentaire 'Summer of Soul'.
Sly Stone op het Harlem Cultural Festival in 1969, beeld uit de documentaire 'Summer of Soul'. Foto Searchlight / 20th Century Studios

Ahmir ‘Questlove’ Thompson (50) is een drummer. Hij is ook een DJ en muziekhistoricus met een enorme vinylcollectie. Auteur van internationale bestsellers over muziek, voedsel, creativiteit. Voorman van The Roots – al decennialang de succesvolste live-hiphopband met een indrukwekkend oeuvre, en ook de huisband van The Tonight Show. Hij was producer en bandleider op klassieke albums van anderen. Muzikaal regisseur van de populaire comedyserie The Dave Chapelle Show. En hij is – sinds zijn debuutfilm Summer of Soul (…Or, When The Revolution Could Not Be Televised) begin dit jaar een jury- en publieksprijs won op het Sundance Festival – een bekroond filmregisseur.

Maar allereerst is hij een drummer. De drijvende kracht op het podium en in de studio. Zijn timing, techniek en ritmische veelzijdigheid zijn ongekend; de souplesse en het doorgewinterde vakmanschap waarmee hij zich elke stijl eigen maakt. En het is die achtergrond die van Thompson als beginnend filmregisseur een sensatie maakt. Summer of Soul is een muziekfilm die muzikaal ijzersterk gecomponeerd en gemonteerd is. Een pulserende film met ritme, swing en groove en een muzikale opbouw en ontlading. Een wervelende en warmbloedige ode aan een vergeten muziekgeschiedenis.

In de documentaire van Thompson staan de gratis toegankelijke optredens centraal die in de zomer van 1969 plaatsvonden in Mount Morris Park in Harlem tijdens The Harlem Cultural Festival, waar meer dan 300.000 bezoekers op afkwamen. Enkele maanden voordat diezelfde zomer een ander gratis festival werd georganiseerd, Woodstock, dat uitgroeide tot een mijlpaal in de muziekgeschiedenis.

Lees ook Woodstock: alles ging mis maar de mythe was geboren

Uniek beeldmateriaal

De vlammende optredens in Harlem van legendes als Stevie Wonder, Nina Simone, Mavis Staples, Mahalia Jackson en Gladys Knight raakten echter in de vergetelheid. Zo’n 45 uur uniek beeldmateriaal van het festival lag tot voor kort in de kelder van de in 2017 overleden filmer Hal Tulchin. Die had het jarenlang proberen te slijten onder de naam ‘Black Woodstock’. Er was geen interesse.

Nina Simone op het Harlem Cultural Festival in 1969, beeld uit ‘Summer of Soul’. Foto Searchlight / 20th Century Studios

Met Summer of Soul plaatst Thompson het festival en de unieke beeldfragmenten ruim een halve eeuw later alsnog op het voetstuk dat ze verdienen. Hij vindt daarbij een perfecte balans tussen het ruimte geven aan de muziek van toen en de originele registraties, en het meegeven van steeds net de juiste context en informatie die de oorspronkelijke klanken en beelden extra zeggingskracht meegeven. In muziekfilms is muziek nogal eens ondergeschikt aan een eindeloze reeks verbale getuigenissen. In Summer of Soul blijft de muziek zelf stuwen en vaart geven. Wat zachter op de achtergrond wanneer iemand iets duidt of een anekdote deelt. Dan weer voluit, als om het direct in beeld en geluid te illustreren.

Thompson spreekt in zijn documentaire talloze betrokkenen en doet dat slim terwijl ze, vaak geëmotioneerd, de oude beelden terugzien. Uitvoerende artiesten, bezoekers die als tieners tegen hun ouders logen om er aanwezig te kunnen zijn, journalisten die het in een bredere culturele of maatschappelijke context plaatsen. Hij gebruikt hun input spaarzaam en effectief en snijdt het door de registraties heen. Met steeds maar een paar zinnen wordt opgeroepen hoe het er rook en uitzag, hoe significant het voelde om in 1969 te spelen voor een zee aan zwarte mensen, of ertussen te staan, of wat het specifieke belang was van een optreden in de carrière van een specifieke artiest en de bredere muziekgeschiedenis.

Zangeres Abbey Lincoln tijdens het Harlem Cultural Festival, beeld uit ‘Summer of Soul’. Foto Searchlight Pictures 20th Studios

Zo wordt bij optredens van Mongo Santamaría en Ray Barretto, met citaten van onder anderen toneelschrijver Lin-Manuel Miranda en drummer Sheila E, in een zinderende edit razendsnel en enthousiast achtergrondinformatie gegeven over de samenstelling van Spanish Harlem, Afro-Cubaanse en Puerto Ricaanse muziek en identiteit, de finesses van Barretto’s percussiespel, drums als historisch communicatiemiddel en couleur locale-beelden. En zien we een jonge Stevie Wonder op een schakelpunt in zijn carrière, waar hij en anderen in hun terugblik op reflecteren, funky soleren op drums, terwijl in de montage beelden van protestmarsen, gebalde vuisten en korte fragmenten van vurige speeches ijzersterk zijn verweven.

Martin Luther King

We zien één jaar na de moord op Martin Luther King in 1968, twee mannen op het podium die bij hem waren toen hij werd doodgeschoten. Activist en dominee Jesse Jackson en saxofonist Ben Branch – de muzikant tegen wie King vlak voordat hij werd vermoord, zijn laatste woorden uitsprak. Hij had Branch gevraagd of hij later die avond zijn favoriete gospelnummer voor hem wilde spelen: ‘Precious Lord, Take My Hand’. Ze spelen het nu na een redevoering van Jackson voor het publiek in Harlem en de emotie in het publiek, het spel van Branch, de vocale vertolking van een nog jonge Mavis Staples en de overrompelend expressieve zang van haar idool Mahalia Jackson, is rauw en adembenemend.

Lees ook Zangeres H.E.R. moest spreken over de dingen die ze zag

Wat in beeld en taal voortdurend naar voren komt in de film, is de ontladende en helende rol van muziek als „therapie tegen de stress van zwart zijn in Amerika”, als bastion waar onderdrukte emoties en trauma’s tot een catharsis kunnen komen en vrij worden geuit. Van muziek als onlosmakelijk onderdeel van een breder cruciaal verhaal over zwarte strijd, trots en historische veranderingen. Steeds verteld vol voelbare liefde voor de muziek en gemeenschap zelf. Summer of Soul herstelt op meesterlijke wijze een pijnlijk hiaat in de cultuurgeschiedenis.