In Timboektoe kregen alleen de expats al een prik

Vaccinverdeling Terwijl rijke landen hun bevolking voor een derde keer willen prikken, zijn grote delen van Afrika nog helemaal niet gevaccineerd. „We kunnen dit virus niet per land verslaan.”

Senegal, dat aanvankelijk grotendeels aan de coronapandemie leek te ontsnappen, kampt nu met een hevige besmettingsgolf en overvolle ziekenhuizen.
Senegal, dat aanvankelijk grotendeels aan de coronapandemie leek te ontsnappen, kampt nu met een hevige besmettingsgolf en overvolle ziekenhuizen. Foto Zohra Bensemra/Reuters

Het duurde niet lang voordat corona het einde van de wereld bereikte. Toen de eerste patiënten zich in het voorjaar van 2020 met hoge koorts bij de lokale kliniek van Timboektoe meldden, in het verre noorden van Mali, dachten de dokters eerst aan malaria. Alleen de hoestbuien duidden op iets anders. Maar hoe test je op corona in een afgelegen woestijnstad?

„Op een gegeven moment was er een mobiel team vanuit de hoofdstad Bamako gestuurd om de bevolking te testen. Maar dat heeft er twee maanden over gedaan om Timboektoe te bereiken”, vertelt Oumar Cissé, een verpleegkundige in Timboektoe. „Uiteindelijk moest dat team weer terug. Als mensen nu willen testen, moeten ze het testmateriaal per post opsturen naar de hoofdstad. Vaak zijn ze al overleden voor de resultaten van de test zijn teruggestuurd.’’

Officieel heeft Mali een van de laagste besmettingscijfers ter wereld: nog geen 15.000 gevallen, 535 doden tot nu toe, op een bevolking van bijna 20 miljoen. Maar artsen in Mali hebben geen idee hoe accuraat die cijfers zijn. Hoe test en vaccineer je de bevolking van dit onmetelijke gebied terwijl grote delen van het land door de terreur van jihadistische groeperingen onbereikbaar zijn?

Voor zover Cissé weet zijn in Timboektoe alleen expats in de compound van de Verenigde Naties gevaccineerd. „Als je gevaccineerd wilt worden, moet je naar Bamako. Maar het is onmogelijk om daar via de weg heen te reizen. Je wordt ongetwijfeld ontvoerd of gedood.” Er gaan geen commerciële vluchten tussen Timboektoe en de hoofdstad, alleen vluchten van de VN voor hulpverleners of soldaten.

Dit is het lot van veel afgelegen plekken in Afrika. Ruim acht maanden geleden zijn in de Verenigde Staten en Europa de eerste vaccinaties gezet. En terwijl de meeste Europeanen inmiddels een of twee keer zijn ingeënt, heeft op het Afrikaanse continent nog geen 4 procent van de bevolking een eerste prik gehad.

Veel rijke landen overwegen zelfs een derde prik te zetten, om de effectiviteit van de vaccins een extra zetje te geven. Het Nederlandse kabinet neemt naar verwachting in het najaar een besluit hierover.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) wil die derde prik in elk geval tot eind september uitstellen, zodat arme landen als Mali ook de kans krijgen om zeker 10 procent van de bevolking te vaccineren, wat het WHO-streven is. De directeur-generaal van de WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, haalde deze maand uit naar de rijke landen die al overgaan tot boosters, „terwijl honderden miljoenen mensen nog op hun eerste dosis wachten.” Hij noemde het „onaanvaardbaar dat sommige landen nog meer van de mondiale vaccinvoorraad voor zichzelf opeisen, terwijl de meest kwetsbare mensen in de wereld onbeschermd blijven.”

Paniek over Deltavariant

In 2020 leken veel Afrikaanse landen te ontsnappen aan de massale sterfte die Covid-19 in rijke landen veroorzaakte. Maar de Deltavariant leidt nu op het hele continent tot paniek. In de Zuid-Afrikaanse winter kwamen met name ziekenhuizen in Johannesburg in de problemen.

Lees ook De vaccinfabrikanten zien een booster wel zitten, en nu ook steeds meer rijke landen

Terwijl het officiële dodental 75.000 bedraagt, berekende het bureau voor statistiek dat in het afgelopen jaar 220.000 meer Zuid-Afrikanen zijn overleden dan normaal. Zuid-Afrika kan bogen op een van de beste systemen van gezondheidszorg van het continent. Na een langzame start hebben inmiddels 9,5 miljoen Zuid-Afrikanen een of twee prikken gehad, meer dan 16 procent van de bevolking. Slechts 7 procent is volledig ingeënt.

In Zuid-Afrika ontstond verontwaardiging toen bleek dat farmaceut Johnson & Johnson vanuit een fabriek in Zuid-Afrika meer vaccins exporteerde naar Europa dan hij in Zuid-Afrika zelf had verstrekt. Zuid-Afrika bestelde 31 miljoen vaccins, maar ontving vooralsnog slechts 2 miljoen doses voor de eigen bevolking. Volgens onderzoek van The New York Times werden in de Aspen Pharmacare-fabriek, in de havenstad Port Elizabeth, de afgelopen maanden zeker 32 miljoen doses van het Johnson & Johnson-vaccin ingepakt voor export naar Europa. Het contract schrijft voor dat Zuid-Afrika niet het recht heeft om de vaccins voor zichzelf op te eisen. In januari was al gebleken dat Zuid-Afrika ruim 2,5 keer zoveel betaalt voor AstraZeneca-vaccins als Europese landen, terwijl het vaccin op Zuid-Afrikaanse bodem is getest.

In andere delen van het continent is het beeld nog schraler. Senegal, buurland van Mali, werd vorig jaar vaak genoemd als een van de Afrikaanse landen die redelijk probleemloos door de corona-uitbraak kwamen. Maar sinds juli luiden artsen ook daar de noodklok. „We dreigen te verzuipen”, zei de arts Khardiata Diallo, hoofd van de afdeling Besmettelijke Ziekten in het Fann-ziekenhuis in Dakar, tegen persbureau Reuters.

Covishield

Senegal en Mali zijn net als de meeste Afrikaanse landen afhankelijk van vaccins die via het Covax-initiatief door het Serum Institute of India worden geleverd. Dit zijn vaccins van AstraZeneca, Covishield genaamd. Eind juni ontstond er grote ongerustheid in landen afhankelijk van het Covax-initiatief omdat Covishield niet was goedgekeurd door het EMA, het geneesmiddelenbureau van de Europese Unie, waardoor mensen die ermee zijn gevaccineerd niet in aanmerking kwamen voor een Europees vaccinatiebewijs.

Inmiddels hebben zeventien Europese lidstaten, waaronder Nederland, Covishield alsnog erkend als een goedgekeurd vaccin. Dat is goed nieuws voor een kleine gevaccineerde elite in Afrika.

In Timboektoe is verpleegkundige Oumar Cissé een van de 97 gevaccineerden in de stad, die allemaal op de legerbasis van de Verenigde Naties verblijven. „De rijke landen moeten eerst de ontwikkelingslanden in Afrika helpen. We zien dat de mutaties steeds agressiever worden. De Deltavariant is al actief in Senegal, en zal ongetwijfeld via zakenmensen naar Timboektoe reizen.”

Lees ook Zuid-Afrika produceert miljoenen vaccins. Maar niet voor de eigen burgers

De grote tekorten aan vaccins hebben de roep om eigen vaccinproductie in Afrika de afgelopen maanden vergroot. In Kaapstad gaat het Zuid-Afrikaanse instituut Biovac samen met de farmaceut Pfizer het Pfizer/BioNTech-vaccin produceren. Dit proces begint in 2022 en moet jaarlijks 100 miljoen doses voor de Afrikaanse markt opleveren.

Critici wijzen erop dat grote farmaceuten als Pfizer de vaccintechnologie voor zichzelf houden en daarmee de afhankelijkheid van arme landen in stand houden. Van de 54 landen in Afrika hebben naast Zuid-Afrika alleen Egypte, Marokko, Tunesië en Senegal de faciliteiten om zelf vaccins te produceren.

De WHO waarschuwt rijke landen al maanden voor de corona-boemerang: als arme landen niet gevaccineerd worden, muteert het virus en verliezen bestaande vaccins hun effectiviteit. „We kunnen dit virus niet per land verslaan”, aldus WHO-baas Tedros. „Dit zal alleen slagen met een mondiale aanpak, die stoelt op solidariteit, samen delen en gelijkwaardigheid.”