Haat en liefde tussen de Taliban, Al-Qaida en Islamitische Staat

Extremistische beweging In Afghanistan zijn de Taliban, Al-Qaida en Islamitische Staat alle drie present. Hoe verhouden deze islamitische extremisten zich tot elkaar?

Mensen verzamelen zich rond een Taliban-vlag.
Mensen verzamelen zich rond een Taliban-vlag. Foto AFP

De Amerikaanse regering stuurde in 2001 in eerste instantie militairen naar Afghanistan omdat Al-Qaida er zijn thuisbasis had. De terreurbeweging van Osama bin Laden had de aanslagen van 9/11 daar bekokstoofd. Nu de Amerikanen zijn vertrokken, dringt de vraag zich op of Al-Qaida nog altijd een bedreiging vormt, en hoe hecht de banden zijn tussen de internationale terreurgroep en de Afghaanse Talibanbeweging.

Onderdeel van het vredesakkoord dat de Taliban sloten met president Trump in 2020 was de belofte dat ze niet zouden toestaan dat Afghanistan weer een uitvalsbasis wordt voor internationale terroristen. Experts betwijfelen of de Taliban daar wel toe in staat zijn – en of ze het überhaupt willen.

Amerikaanse militairen hebben sinds 9/11 jacht gemaakt op kopstukken van Al-Qaida in Afghanistan. Velen wisten aanvankelijk te ontkomen, inclusief Bin Laden zelf. Hij werd pas tien jaar later gedood bij een geheime Amerikaanse militaire operatie in Pakistan, waar de terreurleider met zijn gezin woonde in een onopvallend, ommuurd huis, in de schaduw van een legerbasis.

Met drones werd gejaagd op andere kopstukken van Al-Qaida, die zich schuilhielden in de wetteloze stammengebieden op de grens tussen Afghanistan en Pakistan. Hoewel de drones in de loop der jaren veel van hen hebben gedood, vaak in het bijzijn van Talibanleden, wisten velen ook de dans te ontspringen, onder wie de Egyptische arts Ayman al-Zawahiri, die Bin Laden na diens dood opvolgde als Al-Qaidaleider.

Geen concrete verandering

Volgens het Al-Qaida Sanctions Monitoring Team van de VN zijn er zo’n vierhonderd tot zeshonderd Al-Qaidaleden in Afghanistan en is er „geen concrete verandering” in de relatie met de Taliban. Sterker nog, de relatie zou juist zijn „verdiept”. De belangrijkste factie binnen de Taliban die banden heeft met Al-Qaida is het Haqqani-netwerk. „Hun hechte band is gebaseerd op ideologische verwantschap en op relaties die zijn gesmeed door gezamenlijke strijd en onderlinge huwelijken.”

Desondanks is Al-Qaida als organisatie erg verzwakt doordat veel leiders zijn opgepakt of gedood. Er zijn sinds 9/11 weliswaar tal van regionale Al-Qaida-afdelingen opgekomen, van Jemen tot Mali. Maar die opereren grotendeels zelfstandig, want als gevolg van de Amerikaanse antiterreurmaatregelen werd contact met de Al-Qaidatop steeds moeilijker. Bovendien zou Zawahiri kampen met een zwakke gezondheid; er gaan zelfs geruchten dat hij is overleden.

Op voet van oorlog

De machtsovername van de Taliban in Afghanistan deze week komt daarom op een uitgelezen moment voor Al-Qaida. „De terugkeer van een veilige haven in Afghanistan, onder bescherming van de Taliban, zou de jihadisten de ruimte kunnen geven die nodig is om een robuust transnationaal netwerk te rekruteren, te herbewapenen en opnieuw op te bouwen”, schreef de Amerikaanse onderzoeksgroep The Soufan Center, die zich specialiseert in terrorisme.

Lees ook: Wie zijn de Taliban en wat willen ze in Afghanistan?

Dit lijkt de enige manier waarop Al-Qaida uit de schaduw kan treden van de terreurbeweging Islamitische Staat (IS), die de rol van vlaggendrager van de mondiale jihad heeft overgenomen. IS heeft sinds 2015 ook een tak in Afghanistan – IS Khorasan – die op voet van oorlog staat met Al-Qaida en de Taliban. IS Khorasan pleegt vooral aanslagen op doelen van de sjiitische minderheid, zoals in mei op een Hazara-school in Kabul, waarbij 85 doden vielen.

IS Khorasan is verzwakt door een serie nederlagen, waarbij het zijn territorium in de provincie Nangarhar kwijtraakte. Maar de groep heeft volgens The Soufan Center een ambitieuze nieuwe leider, Shahab al-Muhajir, en blijft aanslagen plegen. De vraag is echter hoeveel rekruten en speelruimte hij krijgt nu de Taliban de teugels van de Afghaanse staat en geavanceerd Amerikaans wapentuig in handen hebben gekregen.