Wie zijn de Taliban en wat willen ze in Afghanistan?

Vragenstuk Zeven vragen over de fundamentalistische beweging die zowel veel Afghanen als buitenlanders grote kopzorgen geeft.

Talibanstrijders patrouilleerden maandag in de hoofdstad Kabul.
Talibanstrijders patrouilleerden maandag in de hoofdstad Kabul. Foto EPA/Stringer

Twintig jaar na de aanslagen van 9/11, die het einde inluidden van het Talibanregime, grijpt de moslimfundamentalistische beweging opnieuw de macht in Afghanistan. Sinds de Amerikaanse regering de terugtrekking van de laatste troepen op 11 september aankondigde, hebben de Taliban de ene na de andere provinciale hoofdstad ingenomen. Zondag viel ook Kabul. Zo krijgen de Taliban een herkansing na hun weinig succesvolle eerste regeerperiode eind jaren negentig.

1 Wie zijn de leiders van de Taliban?

Talibanleider Hibatullah Akhundzada staat bekend als een geestelijk leider, niet als een militaire bevelhebber. Als islamitische wetsgeleerde was Akhundzada een van de hoogste juridische functionarissen van het Talibanbewind tussen 1996 en 2001. Hij speelde een belangrijke rol bij de islamitische rechtbanken, die veroordeelde moordenaars executeerden en veroordeelde dieven de hand afhakten.

Na de Amerikaanse inval vluchtte hij naar Pakistan, waar hij les gaf aan koranscholen, totdat hij in 2015 werd benoemd tot plaatsvervanger van Talibanleider Mullah Mansour. Die kwam nog geen jaar later om bij een Amerikaanse drone-aanval op zijn konvooi, dat onderweg was vanuit Iran naar Pakistan. Akhundzada nam het stokje over en zou zijn greep op diverse facties binnen de Taliban sindsdien hebben verstevigd.

Lees ook dit interview met kolonel b.d. Teun Baartman: Waarom de wil om te vechten ontbrak bij het Afghaanse leger

Naast Akhundzada zijn er nog enkele invloedrijke figuren, zoals Abdul Ghani Baradar, een van de mensen met wie Mullah Mohammad Omar de beweging in 1994 in Kandahar oprichtte. In 2010 werd hij opgepakt in Pakistan. Na acht jaar gevangenschap kwam hij vrij. Inmiddels is hij de hoogste politieke leider van de Taliban, die de onderhandelingen met de Amerikanen in Doha leidde.

Het is onduidelijk wie het dagelijks bestuur van Afghanistan op zich zal nemen. Akhundzada zelf? Of wordt het toch iemand als Baradar?

2 Wat zijn hun politieke en religieuze opvattingen?

De Taliban beschouwen zichzelf in de eerste plaats als een islamitische organisatie, die hecht aan strikte naleving van traditionele soennitische religieuze voorschriften.

Ze vinden dat vrouwen hun gezicht moeten bedekken, dat vrouwen en meisjes van twaalf jaar of ouder bij voorkeur thuisblijven en niet buitenshuis werken of studeren, dat muziek en dans zondige activiteiten zijn en dat lijfstraffen voor vergrijpen als diefstal en overspel op hun plaats zijn.

Hoewel de beweging openstaat voor alle Afghanen bestaat ze vanouds voor het grootste deel uit Pashtun, de grootste etnische groep in Afghanistan, die zich ook uitstrekt tot in Pakistan. De Taliban hebben hun wortels op het platteland in het zuidoosten. Daar komen ook hun leiders vandaan.

De Taliban hebben hun wortels op het platteland in het zuidoosten. Daar komen ook hun leiders vandaan

Al vanaf het begin hebben veel Afghaanse en Pakistaanse studenten van koranscholen in het noordwesten van Pakistan zich bij de beweging aangesloten. Vandaar de naam Taliban (talib betekent letterlijk: theologiestudent). Veel Talibanstrijders lieten zich overigens niet wegens hun religieuze overtuiging rekruteren, maar wegens de relatief goede soldij.

Hoewel de Taliban geweld zeker niet schuwen en ze terreurnetwerken als dat van Al-Qaida soms onderdak hebben verleend, hebben ze zich nooit bij een mondiale jihad aangesloten. Als het er op aankomt, zijn ze vooral naar binnen gericht.

3 Hadden de Taliban een plan voor de herovering van Afghanistan?

Opvallend was dat de Taliban de afgelopen weken juist in het noorden en westen van Afghanistan, waar de Pashtun veel minder talrijk zijn, snel oprukten. Dit waren de gebieden waar ze in de jaren negentig nooit goed voet aan de grond wisten te krijgen. Hoewel ze ook toen Kabul bezetten, wisten ze delen van het noorden zelfs nooit te veroveren.

Lees ook over de reactie van de VS op de invasie van de Taliban: Wiens schuld is de chaos in Afghanistan nu de VS machteloos blijken?

Ditmaal lijken ze al langere tijd voorbereidingen te hebben getroffen voor een offensief daar. Taliban-aanvoerders wisten lokale strijders aan hun kant te krijgen, onder meer krijgsheren van de Oezbeekse en Tadzjiekse minderheden in Afghanistan die genoeg hadden van de corruptie van hun leiders. Sommigen was ook de aanwezigheid van Amerikaanse en andere buitenlandse militairen in hun land een doorn in het oog.

De inspanningen van de Taliban betaalden zich de laatste weken uit. Juist in het noorden vielen de eerste provinciehoofdsteden in hun handen en wisten ze hoofdwegen in handen te krijgen. De stad Mazar-i-Sharif, het economische centrum van het noorden, viel vrijwel zonder slag of stoot, terwijl daar in de jaren negentig een lang beleg aan voorafging.

4 Zijn de Taliban veranderd en gematigder dan vroeger?

Dat zal moeten blijken. Het Talibanbewind was in de jaren negentig berucht om zijn lijfstraffen, publieke executies, vervolging van minderheden, met name de sjiitische Hazara’s, en de behandeling van vrouwen, die geen onderwijs mochten volgen, niet mochten werken, en niet zonder mannelijke begeleiding de straat op mochten, en dan alleen in de alles bedekkende boerka.

Het land had hierdoor de status van een internationale paria, helemaal nadat de Taliban twee monumentale standbeelden van boeddha’s opbliezen die waren uitgehouwen in een klif van een vallei in de provincie Bamyan – een van de grote wonderen van de oudheid. Het Talibanbewind werd alleen erkend door buurland Pakistan, Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten.

Naar buiten toe tonen de Taliban nu een gematigder gezicht, in een poging internationale erkenning te krijgen. De beweging heeft woordvoerders die Engels spreken en die onlangs met de BBC belden om een reactie te geven en de bevolking van Kabul op te roepen tot kalmte.

Naar buiten toe tonen de Taliban nu een gematigder gezicht, in een poging internationale erkenning te krijgen

In sommige regio’s die worden bestuurd door de Taliban gaan meisjes inderdaad naar school. Maar lang niet overal. Het hangt erg af van de lokale tradities en de nukken van lokale krijgsheren. En die zijn vaak net zo wreed als 25 jaar geleden, zeker op het slagveld. Zo lanceerde de Taliban in 2020 een golf moordaanslagen op journalisten, activisten, rechters en vrouwen in hoge posities. En uit de provincies die de afgelopen maanden zijn veroverd door de Taliban komen berichten over geseling van vrouwen, standrechtelijke executies, het sluiten van scholen en het opblazen van infrastructuur.

5 Wat voor bestuur is er ditmaal van de Taliban te verwachten?

De Taliban hebben nog geen regeringsprogramma gepubliceerd. Wel heeft een woordvoerder zondag verklaard dat de regering niet louter uit Taliban zal bestaan. Volgens hem zou er een „open, inclusieve islamitische regering” komen. Wie daarvan deel zullen uitmaken was niet meteen duidelijk. De Taliban hebben wel al verklaard dat ze – net als in 1996 – Afghanistan willen herdopen in het Islamitische Emiraat.

Een Taliban-strijder op het Massoud-plein in Kabul, 16 augustus 2021.

Foto Wakil Kohsar/AFP

Het vorige Talibanbewind maakte weinig indruk. Het land raakte geïsoleerd en de economie liep slecht. In het algemeen mist de beweging bestuurlijk talent, al lijken leiders als Mullah Baradar iets minder wereldvreemd dan de stichter van de beweging, wijlen Mullah Omar, die in feite niet veel meer was dan een half ontwikkelde dorpsmullah. Interessant wordt de vraag hoe de Taliban de economie zullen aansturen. Pikant is dat op dit moment veel van hun inkomsten uit opium en heroïne komen, die uit de Afghaanse papavervelden worden gewonnen.

6 Zijn ze strak georganiseerd of juist nogal verdeeld?

Over het algemeen volgen Talibanstrijders de bevelen van hun superieuren op, maar in een zeer gedecentraliseerd land met al zijn van elkaar gescheiden steile bergdalen als Afghanistan gaan individuele commandanten en hun mannen in de praktijk vaak hun eigen gang, soms op gewelddadige wijze. De Taliban zijn zeker geen monoliet.

Er bestaat ook een generatiekloof. Jongere Taliban-aanvoerders vinden dat veel oudere leiders te dicht aanschurken tegen de Pakistaanse inlichtingendienst, vanouds een steunpilaar van de Taliban. Zelf zitten die oudere leiders vaak al langere tijd met hun familie in Pakistan. In de stad Quetta is ook hun hoogste raad, de Rahbari Shura, gevestigd.

7 Hebben de Taliban ditmaal internationaal gezien meer legitimiteit?

Om een nieuw internationaal isolement te voorkomen hebben de Taliban contact gezocht met buurlanden die in het verleden vijandig stonden tegenover hun bewind. Ze stuurden de afgelopen weken hoge delegaties naar Rusland, China en Iran, in de hoop steun te krijgen en internationale legitimiteit op te bouwen. Daar lijken ze ook redelijk in te zijn geslaagd – althans voorlopig.

China is het snelst met het aanhalen van de banden – uit angst dat Afghanistan een toevluchtsoord wordt voor Oeigoerse terroristen die aanslagen in China beramen. De Chinese provincie Xinjiang, het thuisland van de Oeigoeren, deelt immers een 76 kilometer lange grens met Afghanistan. Daarom nam China de uitgestoken hand van de Taliban maar al te graag aan, en zou het grote investeringen hebben beloofd in energie- en infrastructuurprojecten, waaronder de aanleg van een wegennet.

Lees ook deze opiniebijdrage van Amerikadeskundige Willem Post: Afghaanse exitstrategie van de VS is rampzalig

Rusland is voorzichtiger. De gezant voor Afghanistan, Zamir Kabulov, zei dat Rusland het nieuwe Talibanbewind niet meteen zal accepteren, maar eerst zal afwachten hoe de beweging zich opstelt. De Russische ambassade stond wel al in contact met de nieuwe machthebbers om de beveiliging van de ambassade te bespreken.

Ook Iran kijkt de kat uit de boom, aangezien het in de jaren negentig op voet van oorlog stond met de Taliban, die negen Iraanse diplomaten hadden vermoord bij de inname van Mazar-i-Sharif.

Erkenning van de VS en Europese landen kan het nieuwe Talibanbewind voorlopig vergeten. De VS hebben verklaard geen regime in Afghanistan te zullen erkennen dat met geweld de macht grijpt. Uit de Europese Unie komen soortgelijke geluiden. „Als de macht met geweld wordt gegrepen en het Islamitische Emiraten heropgericht wordt, kunnen de Taliban isolatie, een gebrek aan internationale steun, en voortdurend conflict en instabiliteit in Afghanistan tegemoetzien”, waarschuwde Josep Borrell, de buitenlandchef van de EU.