Analyse

VS blijken machteloos. Wiens schuld is de chaos in Afghanistan?

Amerikaanse reactie Nog langer in Afghanistan blijven had geen verschil gemaakt, zegt president Biden. De meeste Amerikanen steunen de terugtrekking, maar in het buitenland verbazen vriend en vijand zich over Bidens aanpak.

President Biden in een videovergadering over Afghanistan met zijn vicepresident Harris en andere regeringsfunctionarissen.
President Biden in een videovergadering over Afghanistan met zijn vicepresident Harris en andere regeringsfunctionarissen. Foto Twitter @WhiteHouse/ Handout via REUTERS

Nog voordat Kabul was gevallen, werd elfduizend kilometer verderop al naarstig een zondebok gezocht. In politiek Washington pogen regering, oppositie en legertop de verantwoordelijke te vinden voor de smadelijke nederlaag van een bondgenoot. En dan ook nog een bondgenoot die twintig jaar lang door de Amerikanen is getraind en gesteund, tegen in totaal 83 miljard dollar (zo’n 70 miljard euro).

Om de vernedering compleet te maken: de Taliban veroverden de Afghaanse hoofdstad twee weken vóór de datum waarop de Amerikanen zich formeel zouden terugtrekken. De laatste evacués mogen blij zijn dat de rebellen hebben beloofd de internationale luchtbrug ongemoeid te laten.

Lees ook Staaltje ‘America first’ van Biden

Intussen werd het vliegveld van Kabul dit weekend overspoeld door Afghanen die óók het land proberen te ontvluchten. Amerikaanse troepen schoten om de menigte te verspreiden. De herinnering aan de bestorming van de Amerikaanse ambassade Saigon in 1975, aan het eind van de Vietnamoorlog, is onontkoombaar.

Niet eerlijk

De huidige regering is verantwoordelijk voor de terugtrekking van de Amerikaanse troepen en de chaos die daardoor is gecreëerd. „Eerlijk of niet, Biden zal de geschiedenis ingaan als de president die de baas was toen de vernederende laatste acte van het Amerikaanse experiment in Afghanistan werd gespeeld”, schreef The New York Times maandag.

Biden vindt dat duidelijk niet eerlijk. Hij keerde maandagmiddag van zijn vakantieverblijf Camp David terug naar het Witte Huis. Zondag liet hij minister Tony Blinken van Buitenlandse Zaken in de tv-shows vertellen dat het niet alleen aan Biden ligt. Blinken sprak namens de regering van een vredesakkoord met de Taliban dat Biden had „geërfd” van zijn voorganger. Blinken voegde eraan toe dat de Taliban „sinds 2001 niet zo sterk zijn geweest als op het moment dat onze regering aantrad”.

De suggestie dat Donald Trump verantwoordelijk zou zijn voor de kracht van de Taliban, de chaotische terugtrekking van de Amerikaanse troepen en de achterlating van tienduizenden Afghanen die de Amerikanen hebben geholpen, werd dezelfde dag nog van tafel geveegd door Blinkens voorganger, Trumps minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo. „Het ziet er naar uit dat de regering van president Biden zijn eigen plan niet goed heeft uitgevoerd”, zei hij bij Fox News.”Deze regering heeft geweigerd de agressie van de Taliban te weerstaan. Wij hadden dat zeker gedaan.”

De kans dat de Taliban iedereen onder de voet lopen en het hele land bestieren, is uitermate onwaarschijnlijk

President Biden (VS) vorige maand

Vooraanstaande Republikeinen voegden zich in het koor – waarbij moet worden opgemerkt dat zij zich in 2020 ook kritisch hadden uitgelaten over het akkoord dat de vorige regering met de Taliban sloot, en over de datum van 1 mei 2021 waarop Trump alle Amerikaanse troepen uit Afghanistan wilde hebben. Maar de vernederende snelheid waarmee de Taliban in de afgelopen maanden het regeringsleger oprolde, was een dankbare aanleiding om hun pijlen op Biden te richten. De Republikeinse partijleider Mitch McConnell drong er vrijdag nog publiekelijk bij Biden op aan de Taliban te bombarderen om hun opmars te stuiten.

De president sprak dit weekend het land en zijn critici weer toe met een koele boodschap: „Nog eens een jaar of vijf jaar Amerikaanse militaire aanwezigheid zou geen verschil hebben gemaakt als het Afghaanse leger zijn eigen land niet kan verdedigen.” Maandagavond herhaalde hij dat. Hij zei dat de VS geen rol heeft in de burgeroorlog in Afghanistan. Het was nooit de bedoeling om daar aan nation building te doen, zei Biden. „Ik zal niet de vergissingen herhalen die we in het verleden hebben gemaakt.”

Over de Afghaanse regering van president Ghani, die zondag zelf op de vlucht sloeg, lijken Biden en zijn critici het wel eens te zijn. Dat zij niet in staat is geweest de Taliban te weerstaan ondanks twintig jaar steun van Amerika en haar bondgenoten, wijten ze allemaal aan de desorganisatie en corruptie in de regering. „Ghani was vaker in Washington om geld bij elkaar te bedelen dan in Afghanistan om zijn defensie op orde te krijgen”, zei Pompeo zondag. En Biden vroeg zich maandag af waarom Amerikaanse soldaten hun leven zouden moeten wagen tegen de Taliban als het Afghaanse leger zelf dat niet doet.

Te optimistische berichten

Bijna twee jaar geleden onthulde The Washington Post tot dan toe geheime documenten over de oorlog in Afghanistan, waaruit vooral duidelijk naar voren kwam dat de legertop en achtereenvolgende Amerikaanse regeringen jarenlang te optimistische berichten over de situatie ter plekke naar buiten hadden gebracht, terwijl zij zich intern grote zorgen hadden gemaakt.

Nieuwszender CNN herinnerde minister Blinken fijntjes aan een uitspraak van Biden in juli. „Er zal zich geen situatie voordoen waarin je ziet dat mensen van het dak van de ambassade moeten worden gehaald” – een verwijzing naar Vietnam. „De kans dat de Taliban iedereen onder de voet lopen en het hele land bestieren, is uitermate onwaarschijnlijk.”

Tot afgelopen weekend bleef het Witte Huis stug volhouden dat het tij nog te keren was. Vrijdag wees een woordvoerder van het ministerie van Defensie journalisten nog op de „voordelen” die het Afghaanse regeringsleger had boven de rebellen: ze waren met meer en hadden vooral een luchtmacht met geavanceerde Amerikaanse apparatuur. Zaterdag toonden twitteraccounts filmpjes van Talibanstrijders die op het vliegveld van Kandahar Amerikaanse Black Hawk-helikopters hadden buitgemaakt op het regeringsleger. Overal duiken beelden op van rebellen met Amerikaans materieel, hetzij afgenomen van het Afghaanse regeringsleger, hetzij gevonden op haastig ontruimde Amerikaanse bases in het land.

Ook deze regering probeerde tot het laatst de situatie rooskleuriger voor te stellen dan ze was. De vraag is of Biden zijn juli-uitspraak zelf geloofde of dat hij welbewust loog, in commissie met het Pentagon.

Zinvol?

De komende dagen zullen de vragen komen over de legertop. Heeft die de Afghanen wel zo goed getraind als ze beweerde? Was het wel zinvol om al dat peperdure high tech materieel aan de Afghaanse regering te geven, als je ziet hoe snel de Taliban met pick up trucks, geweren, raketwerpers en in elkaar geknutselde explosieven stad na stad konden innemen?

Op het Pentagon lijken ze zich al in te dekken. In verschillende Amerikaanse media doken de afgelopen week anonieme bronnen op die onthulden dat minister van Defensie Lloyd Austin en stafchef generaal Mark Milley tégen de volledige terugtrekking hadden geadviseerd. Ze zouden hebben aangedrongen op een klein, maar afschrikwekkend Amerikaans troepenmachtje. Biden weigerde, en hij legde uit waarom in zijn laatste toespraak: „Ik was de vierde president – twee Republikeinen, twee Democraten – die verantwoordelijk was voor de aanwezigheid van Amerikaanse troepen in Afghanistan. Ik kan en wil die verantwoordelijkheid niet overdragen aan een vijfde president.”

Verdisconteerd

De cynische uitleg kwam dit weekend van Laurel Miller, tussen 2013 en halverwege 2017 (dus onder Obama én Trump) speciaal gezant voor Afghanistan en Pakistan bij Buitenlandse Zaken. Zij zei in The Washington Post dat ze het idee had dat de regering-Biden de snelle opmars van de Taliban had ingecalculeerd in haar scenario’s. „Het is betreurenswaardig, maar het was verdisconteerd als een uitkomst die acceptabel is.”

De uitspraken van minister Blinken dit weekend passen goed bij die kille rekensom. Hij onderstreepte dat een meerderheid van de Amerikaanse bevolking de terugtrekking van de troepen uit Afghanistan steunt.

Als er voor Biden en de Democratische Partij electoraal geen nadeel kleeft aan de overwinning van de Taliban, wat zal dan wél de schade blijken te zijn voor de president en de Verenigde Staten?

Lees ook het opiniestuk van Amerikadeskundige Willem Post: Afghaanse exitstrategie van de VS is rampzalig

De Amerikaanse inval in Afghanistan in 2001 was bedoeld als wraak voor de aanslagen van 11 september en om de terroristische netwerken te raken die onderdak en bescherming genoten bij het Taliban-regime. Betekent de terugkeer van de Taliban ook een wederopstanding van moslimextremistische organisaties van Al Qaida of IS in Afghanistan?

De mantra van de Amerikaanse regering is dat die terroristen niet meer de kracht van voorheen hebben. Ze belooft „van achter de horizon” een oogje in het zeil te houden in Afghanistan, met verkenningsvluchten vanuit bases bij de Arabische bondgenoten een inlichtingennetwerk dat van veraf levend moet worden gehouden. Of dat een alternatief is voor de aanwezigheid ter plekke, moet nog blijken. Dat de Amerikanen het gevaar van terreur serieus nemen, bleek wel uit berichten over een vertrouwelijke briefing van enkele senatoren afgelopen zondag. Toen aan generaal Milley werd gevraagd of het dreigingsniveau, dat hij in juni nog op „gemiddeld” schatte, nu omhoog moet, zei hij: „Ja”, zo onthulde nieuwssite Axios.

Hier en daar werd geopperd dat de overwinning van een licht bewapend leger van wilskrachtige orthodoxe moslims op een door Amerika uitgerust en getraind leger, een even krachtige propagandaboodschap zou kunnen zijn voor extremisten in de rest van de wereld, als het IS-kalifaat destijds.

Chaotische aanpak

Vast staat dat de vorige week, culminerend in beelden van de wanhopige mensenmassa op het vliegveld, één lange tv-uitzending over de Amerikaanse machteloosheid is geweest.

Bondgenoten zullen met gemengde gevoelens hebben gekeken naar de bereidheid van de VS om ineens een heel land op te geven. Bondgenoten én rivalen zullen zich hebben verbaasd over de chaotische aanpak van Joe Biden. Was dit de man die zijn presidentscampagne stoelde op zijn ervaring in het buitenland? Die had beloofd na de grillen van Donald Trump de sterke, kalmerende Amerikaanse invloed op de wereldpolitiek te zullen herstellen?

Biden zelf had in zijn toespraak in april het verband gelegd met de noodzaak om de „flinke competitie van een toenemend assertief China” te beantwoorden. Tegen zijn critici zei hij toen: „Zij willen dat we blijven vechten in Afghanistan omdat terugtrekking Amerika’s geloofwaardigheid zou schaden en invloed in de rest van de wereld zou verzwakken. Volgens mij is het precies omgekeerd”, zei Biden.

De komende maanden en jaren zullen het leren.

Update (16 augustus): de Amerikaanse president gaf maandagavond (Nederlandse tijd) een tv-toespraak. Enkele citaten daaruit zijn verwerkt in bovenstaand artikel.