President Lungu verslagen door de jeugd en sociale media

Verkiezingen Zambia Volgens voorlopige uitslagen hebben jonge kiezers massaal gestemd op oppositieleider en zakenman Hakainde Hichilema.

In Lusaka verwijderde een vrouw zaterdag verkiezingsposters van president Lungu, een dag nadat hij volgens voorlopige uitslagen een duidelijke nederlaag leed.
In Lusaka verwijderde een vrouw zaterdag verkiezingsposters van president Lungu, een dag nadat hij volgens voorlopige uitslagen een duidelijke nederlaag leed. Foto Tsvangirayi Mukwazhi/ AP

De zittend president van Zambia, Edgar Lungu (64), wist wat hij van de jeugd en hun mobiele telefoons te vrezen had. Toen donderdag met name jonge Zambianen massaal naar de stembus kwamen om een nieuwe president en een nieuw parlement te kiezen, gooide zijn regering snel WhatsApp, Facebook en Instagram op slot en ging Zambia in een totale black-out, een ongewoon autoritaire maatregel voor een Afrikaans land dat sinds begin jaren negentig democratische verkiezingen kent. Het antwoord van de jeugd: een ongekend hoge opkomst (72,3 procent) in een land waar zeker de helft van de kiezers jonger is dan 34 jaar.

De noodrem kon Lungu niet redden. Meer dan 60 procent van de stemmen gaat volgens de voorlopige uitslagen naar zijn tegenkandidaat, de zakenman Hakainde Hichilema, in Zambia beter bekend met zijn afkorting: HH. Zijn overwinning is een aardverschuiving zoals die in zuidelijk Afrika in drie decennia niet is gezien. Van Zuid-Afrika tot Zimbabwe en van Angola tot Mozambique, regeringspartijen zitten na de onafhankelijkheid vast aan het pluche. Maar niet in Zambia. De oppositie won niet alleen in de grote steden, waar zij van oudsher populairder is, maar ook in de wijken en streken die gelden als bolwerk van president Lungu. Lungu kon zondagavond niet anders dan zijn verlies erkennen.

Niet dat HH zoveel jonger is dan de president: hij is 59. Maar de oppositieleider mobiliseerde zijn aanhang op sociale media, waar de president de weg niet weet. Op Twitter en Facebook noemen zijn volgers hem „bally”, een koosnaam voor een oudere geliefde man. HH heeft bijna 250.000 volgers op twitter, ruim 100.000 meer dan president Lungu.

„Sociale media hebben bij deze verkiezingen alle verschil gemaakt”, zegt de Zambiaanse filmmaker Nancy Handabile vanuit de hoofdstad Lusaka. „De jeugd in dit land is moe en kwaad, maar ze weten nu dat ze macht hebben en gehoord worden. Zambia zit in een gigantische economische crisis, terwijl leden van de regeringspartij te koop lopen met hun welvaart. Deze verkiezingen bewijzen dat de jeugd niet apathisch is. Ze stonden uren in de rij om te stemmen en bleven toen de stemmen geteld werden.”

‘Amerikaanse toestanden’

Toen Lungu in de loop van zaterdag in de gaten kreeg dat hij de verkiezingen aan het verliezen was, verklaarde hij dat dit geen vrije en eerlijke verkiezingen waren en dat in zeker drie provincies de verkiezingen geplaagd waren door geweld. Verkiezingswaarnemers van de Europese Unie zeggen het tegenovergestelde: volgens hen is juist de oppositie ernstig benadeeld bij deze verkiezingen, onder meer door de staatsmedia en gepaai van kiezers met geld uit de schatkist. De beschuldiging van oneerlijke verkiezingen door de verliezende president betitelen Zambiaanse media als ‘Amerikaanse toestanden’. „Lungu trekt zijn Trump-kaart”, schreef de krant de Zambian Observer, met een verwijzing naar de Amerikaanse president, die na zijn verlies tegen Joe Biden bleef roepen dat er sprake was van verkiezingsfraude.

Bekijk hier de fotoserie over de verkiezingen in Zambia.

Het leger van Zambia was dit weekend zichtbaar in de straten van Lusaka. Maar filmmaker Handabile denkt niet dat de zittende president nu nog een beroep kan doen op de militairen. „De uitslagen laten zien dat er ook in de barakken is gestemd voor de oppositie.” Toen een van de parlementariërs van regeringspartij Patriotic Front zondagmiddag stampij maakte in het uitslagencentrum, waren het nota bene soldaten van het regeringsleger die hem naar buiten werkten.

Oppositieleider Hakainde Hichilema riep zijn aanhang zondag op tot geduld. „Met de overwinning binnen handbereik wil ik mijn aanhangers vragen de rust te bewaren. We hebben gekozen voor een beter Zambia, dat vrij is van geweld en discriminatie. Laten wij dan de verandering zijn waarvoor we hebben gestemd.”

Stembusfraude

Lungu kwam in 2015 aan de macht met zijn partij Patriotic Front, nadat zijn voorganger Michael Sata in 2014 overleed. Lungu versloeg bij tussentijdse verkiezingen oppositiekandidaat Hichilema op het nippertje, net als hij een jaar later deed bij de landelijke verkiezingen. Hichilema’s partij, de UPND, beschuldigde de regering toen van stembusfraude, maar die klacht werd door het constitutionele hof afgewezen.

Hichilema werd in dat jaar gearresteerd op beschuldiging van hoogverraad. Hij zou hebben geweigerd aan de kant te gaan voor het konvooi van de president, toen de twee politici tegelijkertijd op bezoek waren in Mongu, een stad in West-Zambia.

President Lungu ontpopte zich als een machtspoliticus. Tekenend was de foto van de minister voor Veehouderij en Visserij, die in 2017 op zijn knieën ging voor de president.

Lungu deed ook homofobe uitspraken. Toen de politie vorig jaar september een 17-jarige jongen doodschoot bij een nachtclub braken er hevige rellen uit in Lusaka. De president liet na de rellen niets van zich horen. Dit voedde de woede onder de werkloze jeugd. De economie van Zambia, de grootste koperproducent ter wereld, verkeert in een recessie, maar stijgende koperprijzen beloven een herstel dat de nieuwe president goed kan gebruiken.