Voorzet van VVD en D66 voor formatie ‘zo goed als af’

Stand van de formatie VVD en D66 maakten een stuk om andere partijen aan tafel te lokken. CDA en PvdA zijn gebaat bij openbaarmaking.

Maandag bespreken D66-leider Sigrid Kaag en VVD-leider Mark Rutte het formatiedocument van hun partijen met informateur Mariëtte Hamer.
Maandag bespreken D66-leider Sigrid Kaag en VVD-leider Mark Rutte het formatiedocument van hun partijen met informateur Mariëtte Hamer. Foto Bart Maat/ANP

De met vaagheid omgeven pre-formatie, die zich tot nu met een slakkengang leek voort te bewegen, beleeft deze maandag de eerste betekenisvolle dag in weken. Vijf maanden na de Tweede Kamerverkiezingen bespreken VVD-leider Mark Rutte en D66-leider Sigrid Kaag met informateur Mariëtte Hamer een document waar hun partijen de afgelopen weken aan hebben gewerkt. Zondag meldden betrokkenen aan NRC dat het „zo goed als af” was, maar dat de onderhandelingen tussen beide partijen nog liepen. Komende tijd moet duidelijk worden of deze tekst de formatie in een volgende fase weet te brengen.

Het document werd de afgelopen weken door politieke partijen met verschillende termen omschreven: als een proeve van een regeerakkoord (anderen vonden juist dat het absoluut níét zo mocht worden genoemd), een aanzet tot een regeerakkoord, of als een tekst die bouwstenen zou bieden voor de vorming van een regeerakkoord. Wat de gesprekken tussen de formatieteams van VVD en D66 hebben opgeleverd is nog onduidelijk. Betrokkenen gebruiken termen als „hoofdlijnen”, „rode draad” en „niet te gedetailleerd”.

Volg hier het laatste formatienieuws

De uitdaging voor VVD en D66 was om in hun document genoeg openingen te laten voor ándere partijen om deel te willen nemen aan formatiegesprekken, zonder dat zij – of hun achterbannen – het gevoel krijgen dat ze alleen nog mogen tekenen bij het kruisje.

Noodgreep van Hamer

Dat VVD en D66 samen zijn gaan schrijven, was een noodgreep van informateur Hamer. Zij moest voor het zomerreces concluderen dat ze er niet in geslaagd was een van de opdrachten die de Tweede Kamer haar had gegeven – „te onderzoeken welke partijen bereid zijn (..) met elkaar de onderhandelingen over een coalitieakkoord te voeren” – af te ronden.

Hamer constateerde wel dat vier partijen bereid zijn om formatiegesprekken te voeren met VVD en D66: CDA, Partij van de Arbeid, GroenLinks en de ChristenUnie. Maar hoewel die partijen er inhoudelijk best uit zouden komen, zo constateerde Hamer, stonden „de beelden” die partijen over elkaar hebben dat in de weg. Hamer sprak over „koudwatervrees”. Dat was eind juni, en sindsdien lijkt die vrees niet verdwenen.

VVD en CDA willen nog altijd geen kabinet vormen waar zowel de PvdA als GroenLinks aan deelnemen. D66 wil dat juist wel en gaat minder graag met de ChristenUnie in zee. Kaag herhaalde dat maandagmorgen nog eens in het AD. „We hebben er goed over nagedacht”, zei ze. In de PvdA en GroenLinks klinkt ook na het zomerreces dat ze niet van plan zijn elkaar los te laten. De PvdA leed in 2017, na deelname aan het kabinet Rutte II met de VVD, een historische nederlaag. Dat nooit meer, klinkt daar.

Hoofdlijnen, rode draad en niet te gedetailleerd, zo wordt de tekst omschreven

De VVD werkt het liefst om beide linkse partijen heen. Partijleider Mark Rutte sprak eerder al de voorkeur uit om door te gaan met de partijen van het huidige demissionaire kabinet: VVD, D66, CDA en de ChristenUnie.

Door al die voorkeuren besloot Hamer dat klassiek formeren niet zou kunnen. Zij adviseerde VVD en D66 om samen een aanzet tot een regeerakkoord te schrijven. Maar het is de vraag of het resultaat dat maandag wordt besproken, iets gaat veranderen aan de starre houding van potentiële regeringspartijen. Hamer constateerde eind juni immers al dat een gebrek aan inhoudelijke overlap niet het probleem is.

Lees ook: Na zes weken concludeert ook Mariëtte Hamer: er zit geen schot in de formatie

Bijzonder congres

Hoe het proces na maandag gaat verlopen is onduidelijk – ook voor de betrokken partijen, blijkt uit een rondgang. Dinsdag zijn de partijleiders van CDA, PvdA, GroenLinks en de ChristenUnie uitgenodigd om het document van VVD en D66 in te zien. Lilianne Ploumen (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) zullen samen naar dat gesprek gaan.

Rutte en Kaag zullen maandag met Hamer ook bespreken of en wanneer het document openbaar wordt. Zondag waren beide partijen daar nog niet over uit. Niet openbaar maken lijkt moeilijk verdedigbaar: dat de formatie formeel nog niet is begonnen, komt doordat VVD-leider Rutte in de verkenningsfase een onwaarheid sprak over toenmalig CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Politici spreken sindsdien over het belang van een nieuwe bestuurscultuur en de daarbij behorende transparantie. Rutte en D66-leider Kaag deden dat óók.

Voor het CDA en de PvdA is het belangrijk dat het document openbaar wordt. Op 11 september houden de christen-democraten een bijzonder congres waarin het afgelopen jaar – door CDA’ers vaak omschreven als „crisisjaar” – wordt besproken. Leden hebben een resolutie in voorbereiding die oproept niet deel te nemen aan een vierde kabinet-Rutte. Als het CDA besluit de gesprekken met VVD en D66 aan te gaan, zou het helpen als CDA-leider Wopke Hoekstra zijn leden kan vertellen op basis waarvan hij die keuze heeft gemaakt.

De PvdA wil de leden raadplegen voordat Ploumen formeel deelneemt aan formatiegesprekken. Als het document niet openbaar wordt, zal Ploumen een mandaat van haar leden moeten vragen zonder dat zij van de inhoud van het document op de hoogte zijn.

Lees ook deze reportage: ‘We zitten natuurlijk als CDA in de shit’