Foto Sem van der Wal/ANP

Interview

‘Achter criminaliteit onder jongeren gaan grote maatschappelijke problemen schuil’

Fred Westerbeke Eenheidschef Een piek aan geweldsincidenten houdt Rotterdam deze zomer bezig. Politiechef Fred Westerbeke over wapengeweld in zijn stad, personeelstekorten en het belang van de lange termijn.

Bijna veertig jaar na zijn debuut als politieman in Rotterdam stapte Fred Westerbeke deze zomer opnieuw in een surveillancewagen. In vol ornaat: met handboeien, wapen, pepperspray en portofoon. De eenheidschef van de Rotterdamse politie vindt het leuk om te doen én nuttig: „Na een paar uur in een auto ziet een collega je gewoon als Fred en niet meer als baas. Dan hoor je wat er echt speelt binnen de organisatie: over werkdruk en goed bedoelde keuzes van de leiding die in de praktijk niet werken”, aldus Westerbeke.

Westerbeke, geboren in Zwolle, stapte tijdens zijn carrière twee keer over van de politie naar het Openbaar Ministerie. Daar werkte hij, op het moment van zijn aantreden in Rotterdam in april 2020, als hoofdofficier van justitie bij het Landelijk Parket én gaf hij leiding aan het internationale onderzoek naar het neerhalen van vlucht MH17 boven Oekraïne.

De 59-jarige Westerbeke heeft er bewust voor gekozen om als leidinggevende zichtbaar te zijn op de werkvloer, maar dat de hoogste politiebaas deze zomer regelmatig diensten draait is geen luxe. Het korps in Rotterdam kampt met chronisch personeelstekort.

Waar komt dat enorme tekort aan mensen vandaan?

„Dat is ontstaan omdat het kabinet zes, zeven jaar geleden heeft besloten om te bezuinigen en geen mensen meer naar school te sturen. Het aantal opleidingsplaatsen voor nieuwe agenten is drastisch ingekrompen. Meerdere korpsen kampen met een personeelstekort dat is versterkt door cao-afspraken over vroegpensioen voor oudere werknemers die daardoor eerder kunnen stoppen met werken. Als gevolg hebben we nu op een begrote bezetting van 2.300 voltijds medewerkers 300 vacatures. Er worden ruim 600 nieuwe agenten voor het Rotterdamse korps opgeleid maar het duurt nog een paar jaar voordat zij alle gaten kunnen opvullen.”

Wat betekent dat tekort in de praktijk?

„We komen mensen tekort binnen de basisteams. Dat zijn de collega’s die zichtbaar surveilleren op straat, het gesprek aan moeten met de burger en moeten ingrijpen waar dat nodig is. Als iemand het noodnummer 112 belt, worden zij erop afgestuurd. Om de roosters voor deze basisdienstverlening goed in te kunnen vullen, moeten wijkagenten regelmatig bijspringen terwijl dat niet de bedoeling is. Ook moeten we een beroep doen op collega’s in administratieve en bestuurlijke functies. Ik voldoe nog altijd aan alle eisen en draai die diensten ook. Het is nodig, nuttig en er wordt in de zomerperiode minder vergaderd, dus kan het ook.”

Rotterdam is deze zomer getroffen door 19 geweldsincidenten met messen en vuurwapens. Kan het korps dat aan?

„Zeker. Ondanks het bezettingsprobleem doen we alles wat nodig bij dit soort incidenten, die overigens niet allemaal dezelfde achtergrond hebben. Een aantal schietincidenten heeft bijvoorbeeld te maken met georganiseerde criminaliteit en ze lijken met elkaar samen te hangen. Veel meer kan ik daarover niet zeggen omdat het onderzoek nog loopt.

„Daarnaast hebben zich een aantal steekpartijen voorgedaan die op zichzelf staan en te maken hebben met straatgeweld of uit de hand gelopen ruzies. Ernstig, maar echt anders dan geweld in het criminele milieu. Het aantal is met 19 gevallen in een tijd hoog maar als je de cijfers van dit jaar vergelijkt met die van vorig jaar dan zijn het er niet meer. En dat zeg ik niet om de ernst te relativeren. Het geweld met messen en vuurwapens onder jongeren baart grote zorgen.”

Lees ook: De mens is nou eenmaal verslaafd aan geweld

De dood van een 15-jarige jongen als gevolg van een steekpartij op 29 juli in de Beverwaard roept veel vragen op. De verdachte is ook pas 15 jaar. Hoe gaat de politie om met zo’n geweldsincident?

„In eerste instantie gaat de zorg uit naar de nabestaanden en de mensen die in de getroffen wijk wonen. We, de politie en het gemeentebestuur, moeten met de bewoners in gesprek. Met de burgemeester hebben we bijvoorbeeld afgesproken dat we extra zichtbaar zijn in de Beverwaard. Er staat nu een bus waar bewoners in gesprek kunnen met de politie of handhavers van de gemeente.”

Wat kan de politie doen om dit geweld structureel aan te pakken?

„Wapengeweld onder jongeren is helaas niet nieuw. Ik ken incidenten waarbij vrienden die ruzie krijgen elkaar met een mes te lijf gaan. Vaak zijn het jongeren waarbij iets speelt, bijvoorbeeld een problematische thuissituatie.

„We hebben inmiddels een hele waaier aan maatregelen. Samen met de gemeente kijken onze wijkagenten naar interventies binnen een gezin of begeleiding van ouders. Dat begint al heel vroeg bij jongeren bij wie je een probleem ziet ontstaan. De hulp van andere instanties zoals scholen is daarbij van heel groot belang.

„De politie zelf doet er alles aan om verdachten van wapengeweld op te sporen en te vervolgen. Dat begint altijd met goed onderzoek naar een incident. Daarnaast wordt er preventief gefouilleerd op tal van locaties die zijn aangewezen als veiligheidsrisicogebied.

Daarbij halen we soms wapens van straat en belangrijker: als we het regelmatig doen zien we dat mensen minder snel met een wapen de straat opgaan omdat ze weten dat ze gefouilleerd kunnen worden.

Voor jongeren die met de politie in aanraking zijn gekomen voor wapenbezit hebben we nog een extra instrument. Zij krijgen van de jeugdofficier een brief met daarin de mededeling dat ze door de politie mogen worden gecontroleerd op verboden wapenbezit als ze op straat lopen. Dat is ook door jeugdrechters geaccepteerd in een aantal zaken. Een soortgelijke aanpak van volwassenen die door de politie als vuurwapengevaarlijk wordt gezien is stilgelegd omdat de rechter dit te ver vond gaan. Tegen die uitspraak is hoger beroep aangetekend.

„Naast het klassieke werk op straat zijn agenten ook actief op sociale media, binnen de grenzen van wat de politie wettelijk mag. Als we vaststellen dat er op filmpjes wapens worden getoond, staan we daar zo snel mogelijk voor de deur. Bij doorzoekingen treffen we dan regelmatig wapens aan. En we doen aan inleveracties. Lekker soft hoor je mensen dan zeggen maar dat is een misvatting. Er zijn moeders die hun kind zélf fouilleren. Als zij een wapen vinden leveren zij dat graag bij ons in.”

Lees ook: De politie kan u altijd en overal fouilleren
Politie-onderzoek op de plaats van een steekpartij in Rotterdam. Foto Killian Lindenburg

Moet vuurwapenbezit zwaarder worden bestraft?

„Als je het mij vraagt wel. Iemand die voor het eerst wordt gepakt met een automatisch vuurwapen krijgt gemiddeld 12 maanden celstraf en een recidivist 18 maanden cel. Dat mag van mij wel hoger. Een van mijn agenten is vorige week gewond geraakt omdat iemand een tas weggooide met daarin een doorgeladen wapen dat afging. Dat had veel erger af kunnen lopen. Voor mensen die welbewust dit soort risico’s nemen met vuurwapens mag van mij de straf omhoog. Zo’n wapen heb je niet bij je voor de lol.”

Het aantal jongeren dat wordt verdacht van zware geweldsdelicten stijgt landelijk sterk. Hoe zit dat in Rotterdam?

„Die trend is in Rotterdam ook zichtbaar en het probleem is hier misschien ook wel iets groter gezien de relatief grote populatie jongeren. De groep jongeren die in aanraking komt met de politie wordt kleiner maar het aantal jongeren dat wordt verdacht van zware geweldsmisdrijven stijgt. We zien ook dat jongeren op een hoger niveau instappen. Vroeger begon een criminele carrière met een auto-inbraak of een diefstal. Nu zie je jongeren die voor het eerst met ons in aanraking komen vanwege betrokkenheid bij een schietpartij.”

Wat valt hieraan te doen?

„Investeren in kwetsbare wijken waar jongeren gemakkelijk in aanraking komen met de verkeerde mensen. We doen dat onder andere met het Nationaal Programma Rotterdam Zuid waar over een periode van twintig jaar honderden miljoenen worden geïnvesteerd in verbetering van die wijk en de omstandigheden waaronder kwetsbare mensen leven. Betere huisvesting en goed onderwijs: je ziet nu al dat het daar werkt. Het aantal jongeren in Rotterdam-Zuid dat de school afmaakt neemt toe en hun Cito-scores worden structureel beter. De groep die doorstroomt naar het mbo en het hbo groeit. Dat vergroot kansen op het vinden van een goede baan en helpt op de lange termijn echt.”

Wat zegt u tegen mensen die vragen om hogere straffen en meer repressie?

„Er is een groep stemmers die dat fantastisch vindt. Maar er wordt in Nederland al hard gestraft en het opsluiten van mensen leidt in het algemeen niet tot minder criminaliteit. Achter criminaliteit onder jongeren gaan grote maatschappelijke problemen schuil. Ik ben ervan overtuigd dat de aanpak waarvoor nu bijvoorbeeld gekozen is in Rotterdam-Zuid het beste werkt.”