Reportage

Door de plunderingen waren de wapens in Zuid-Afrika niet aan te slepen

Wapenbezit Sinds de gewelddadige plunderingen in Zuid-Afrika is het debat over wapenbezit opgelaaid. Bewapende burgers hielden plunderaars tegen, maar maakten zelf ook tientallen dodelijke slachtoffers. „Dit had niets met zelfverdediging te maken.”

Gewapende Zuid-Afrikanen in Durban, die bij een wegversperring staan om plunderaars tegen te houden.
Gewapende Zuid-Afrikanen in Durban, die bij een wegversperring staan om plunderaars tegen te houden. Foto Guillem Sartorio / AFP

Toen Zuid-Afrikaanse tv-zenders vorige maand de plunderingen lieten zien die in de grote steden Johannesburg en Durban waren uitgebroken, stond 1.400 kilometer verderop de telefoon roodgloeiend. Achter de afgeplakte ramen van het winkeltje City Guns aan de Houtstraat in Kaapstad kon je geen stap meer zetten, zo druk was het.

„Het stond hier vol”, zegt eigenaar Alan Marthezé met weidse armgebaren vanachter de toonbank. Onder het glas liggen pistolen en kogels in alle maten, tubes pepperspray, handboeien en kogelwerende vesten. Achter zijn rug hangen de zwaardere kalibers aan de muur, die al even populair zijn in dit land. „Ik had zelfs mijn nietmachine kunnen verkopen, zoveel vraag was er.”

De onrust die volgde op de gevangenneming van de voormalige president Jacob Zuma, die wordt beschuldigd van corruptie, leidde in heel het land tot druk WhatsApp-verkeer, waarbij de wildste samenzweringstheorieën werden verspreid. De plunderingen zouden slechts het begin zijn van iets waarvoor de pessimisten van dit land al decennialang waarschuwen: een rassenoorlog.

Het voornaamste bewijs: de politie was in geen velden of wegen te bekennen. „Vier dagen lang liet de minister van Politie zich niet zien. De politie had niet genoeg munitie voor haar wapens en benzine voor haar auto’s. Burgers waren op zichzelf aangewezen”, zegt eigenaar Marthezé vanachter zijn sjaaltje in camouflagekleuren dat dienstdoet als mondkapje.

„Dit is een nachtmerrie. Durban liet ons zien dat we niet op de politie kunnen rekenen als het erop aankomt."

Alan Marthezé wapenverkoper in Kaapstad

Maar het doemscenario bleef uit, hoewel er desalniettemin 342 doden vielen. De meesten kwamen om bij wegversperringen, die bij gebrek aan politie door burgerwachten waren opgeworpen. De paniek in Durban en Johannesburg was goed voor City Guns: in juli verkocht de winkel tweemaal zoveel pistolen, geweren en accessoires als normaal, ook al is er in Kaapstad geen winkel geplunderd. Zoals het in zeven van de negen provincies van het land rustig bleef.

Nachtmerrie

De gebeurtenissen in de provincies KwaZulu-Natal en Gauteng wakkerden opnieuw het debat aan over wapenbezit. Net nu een aantal ingrijpende wijzigingen van de Zuid-Afrikaanse wapenwet op stapel staat. In het wetsvoorstel, waarover het parlement zich moet uitspreken, is de behoefte aan zelfverdediging niet langer een geldige reden om een wapenvergunning te verstrekken.

„Dit is een nachtmerrie”, zegt de wapenverkoper. „Durban liet ons zien dat als het erop aankomt we niet op de politie kunnen rekenen. Maar ik denk dat het voor de regering juist een aansporing was ons zo snel mogelijk te ontwapenen. Deze wet is de natte droom van een totalitaire staat.” Zijn collega knikt: „Communisme.”

Van de 58 miljoen Zuid-Afrikanen hebben er 1,8 miljoen een wapenvergunning. Volgens cijfers van de actiegroep Gun Free South Africa is het werkelijke aantal wapenbezitters ruim twee keer zo hoog: 4,5 miljoen. Elk jaar komen er in Zuid-Afrika 8.300 mensen om door schotwonden, gemiddeld 23 per dag, aldus de organisatie.

Ter vergelijking: in Nederland (ruim 17 miljoen inwoners) vielen er in 2018 in totaal 76 doden door vuurwapens, buurland Botswana (2,5 miljoen inwoners) telde in dezelfde periode 51 doden met die doodsoorzaak. In de wapenwet van Botswana is zelfverdediging geen geldige reden voor wapenbezit. „De cijfers laten duidelijk zien hoe dramatisch het aantal slachtoffers van wapengeweld zou dalen als de regering de wet zou veranderen”, zegt Adele Kirsten van Gun Free South Africa.

Rechter en beul

In de wijk Phoenix in Durban werd duidelijk hoe bij afwezigheid van de politie gewapende burgers voor politie, rechter én beul gingen spelen. Bij de wegversperringen, bemand door tot de tanden toe bewapende Zuid-Afrikanen van Indiase komaf, vielen zeker 36 doden. Na onderzoek van de politie bleek er in Phoenix nauwelijks te zijn geplunderd. De burgerwacht hield zelf dodelijke razzia’s in krottenwijken waar zwarte Zuid-Afrikanen wonen.

Lees ook: Tijdens de plunderingen in Zuid-Afrikaanse Durban werden zelfs de plunderaars geplunderd

„Ons onderzoek laat zien dat in Phoenix wapens nauwelijks als zelfverdediging zijn gebruikt maar juist om mensen aan te vallen. Dertig van de 36 slachtoffers hadden meerdere schotwonden, wat duidt op blinde woede en wraak”, zegt Kirsten van Gun Free South Africa. Ze wijst erop dat de plunderaars niet uit waren op geweld, maar op gratis winkelen.

„Maar de perceptie was: dit is geweld dat met geweld beantwoord moet worden. We zien keer op keer hoe geweld escaleert zo gauw er wapens in het spel zijn. Ja, wapens schrikken plunderaars af. Maar dat is altijd tijdelijk. Daarna zie je dat ook zij zich gaan bewapenen. Je had de rijen voor de wapenwinkels moeten zien die dag.”

„Die mensen die onschuldige mensen hebben vermoord moeten gewoon gearresteerd worden”, zegt Shadeed Mohammed. Hij is schietinstructeur en net bezig zijn pistolen in te pakken op een schietbaan op Seinheuvel, aan de uitlopers van de Tafelberg. Tegen de zandstenen wand van de Tafelberg staan autobanden metershoog opgestapeld. Een karton op een roestige paal dient als schietschijf.

„We zijn een maatschappij geworden waarin misdaden geen gevolgen meer hebben. De plunderaars zijn niet gearresteerd. Zonder doodstraf is er niets wat verkrachters of moordenaars nog stopt, behalve dit”, zegt hij, terwijl hij zijn Smith & Wesson 44 Magnum in zijn tas stopt. „De plunderingen in KwaZulu-Natal lieten zien dat ons land makkelijk onder de voet kan worden gelopen als gemeenschappen zich niet verdedigen. Dan wordt het chaos.”

‘Niet veilig’

De pro-wapenlobby in Zuid-Afrika wijst er op dat ingeleverde wapens niet veilig zijn bij de politie. Zo staat een oud-agent momenteel terecht voor de verkoop van 2.400 vuurwapens aan drugsbendes in Kaapstad. Gun Free South Africa brengt daar tegenin dat burgers met wapens juist de grootste slachtoffer zijn. „Er worden gemiddeld 24 keer per dag wapens van burgers gestolen. Iemand met een wapen in huis loopt ook een vier tot vijf keer grotere kans beschoten te worden dan iemand die ongewapend is”, zegt ze.

Wat Durban volgens haar vooral liet zien, is hoe zwaar bewapend Zuid-Afrika werkelijk is. „Officieel draagt slechts 3 procent van de bevolking een wapen, maar dat blijkt een schromelijke onderschatting.”

Toch erkennen de voorstanders van wapenbezit dat de liefde voor het wapen langzaam terugloopt. Waren er twintig jaar geleden nog zeven wapenwinkels in Kaapstad, nu is er nog maar één. Een van de belangrijkste redenen, zegt de eigenaar van City Guns, is de bureaucratie waardoor iemand die een wapen wil kopen zo’n anderhalf jaar bezig is voor hij zijn vergunning binnen heeft. Eigenaar Marthezé lacht. „Er belden tijdens de rellen mensen die direct een wapen wilden kopen. Ik zei: bel over een jaar maar terug.”

Ook schietinstructeur Mohammed is somber over zijn hobby. De jeugd komt nauwelijks nog naar de schietbaan, zoals vroeger tijdens de apartheid. „Ik denk dat we over tien jaar deze schietbaan ook gesloten hebben”, zegt hij, terwijl hij zijn wapens in zijn auto laadt en de klep van de achterbak dichtslaat.