Foto Angelos Tzortzinis/AFP

Interview

Bosbrandenexpert: ‘We moeten kijken naar wat onze voorouders deden’

Johann Goldammer bosbrandexpert

Hoe zijn desastreuze bosbranden in de toekomst te voorkomen? Griekenland vroeg bosbrandexpert Johann Goldammer om advies. De vergrijzing van het platteland blijkt, naast klimaatverandering, een belangrijke factor.

In 2018 werd de Duitse bosbrandenexpert Johann Goldammer gebeld door de Griekse premier Alexis Tsipras. Een brand in de badplaats Mati had in één middag aan 102 mensen het leven gekost. Ze waren overvallen door de stormachtige vaart waarmee het vuur door de kurkdroge dennenbossen ten noordoosten van Athene raasde. Hoewel er in Griekenland jaarlijks bosbranden zijn, waren er niet eerder zoveel doden bij gevallen. Tsipras kondigde drie dagen van nationale rouw af.

Goldammer werd als een van de meest prominente bosbrandexperts en directeur van het Global Fire Monitoring Center, een kenniscentrum voor bosbranden, gevraagd om de Griekse regering van advies te voorzien. Hij werd de voorzitter van een onafhankelijke commissie die ging onderzoeken hoe de brandbestrijding kan worden verbeterd. Volgens Goldammer hebben landen rond de Middellandse Zee namelijk een radicaal andere aanpak van bosbranden nodig.

Lees ook:In de as van het Griekse Varympompi smeult woede voor de regering

Want door zijn unieke geografische ligging, ingeklemd tussen drie landmassa’s, is het Middellandse Zeegebied bijzonder kwetsbaar voor de gevolgen van klimaatverandering. De temperaturen in de regio zijn de afgelopen eeuw al 20 procent sneller gestegen dan in de rest van de wereld. Dit zal in de nabije toekomst ingrijpende gevolgen hebben voor de landbouw en het toerisme in een regio die vanwege zijn aangename klimaat en prachtige natuur bekendstaat als ideale vakantiebestemming.

„Door klimaatverandering en de ontvolking van het platteland zien we dat branden groter en intenser worden”, zegt Goldammer in een interview via Skype. „In de toekomst zal dit verergeren. Dat betekent dat er meer aandacht moet uitgaan naar waar branden in potentie kunnen uitbreken: de stedelijke gebieden en plattelandsregio’s die omringd zijn door brandbare vegetatie. Daar moeten we naar kijken vanuit het oogpunt van landschapsplanning en bosmanagement.”

De commissie identificeerde enkele structurele problemen in Griekenland: de wildgroei aan departementen met overlappende verantwoordelijkheden, het gebrek aan strategische planning, en een te grote nadruk op brandbestrijding in verhouding met preventie. Goldammer en zijn collega’s pleitten voor een holistische aanpak, waarbij de nadruk moest komen te liggen op het voorkomen van grote branden door het landschap vuurbestendig te maken en de weerbaarheid van burgers te vergroten.

Verwijder droge bladeren uit de dakgoot, en vervang houten deuren en raamkozijnen

De toenmalige oppositieleider Mitsotakis noemde het rapport destijds „een blauwdruk voor de te nemen stappen”. Maar als premier heeft hij de adviezen niet opgevolgd. Onder zijn leiding is het ministerie voor Civiele Bescherming verantwoordelijk gemaakt voor bestrijding van branden. Mitsotakis trok 1,7 miljard euro uit voor het aankopen van blusvliegtuigen en helikopers. Maar er kwam slechts 20 miljoen euro voor preventie, zoals opruimen van dood hout en andere vormen van bosbeheer.

„Blusvliegtuigen behoren tot het gereedschap van overheden, vooral in noodgevallen, maar ze vormen slechts een klein onderdeel van hun arsenaal”, zegt Goldammer. „In Mati konden ze niet gebruikt worden omdat de wind te hard was en de golven te hoog voor vliegtuigen om water uit zee te halen. Als je goed bent voorbereid dan heb je wellicht niet zo veel vliegtuigen en helikopters nodig.” Op die manier kun je ook nog eens een hoop geld besparen, voegt hij toe.

Wat kunnen landen doen om zich voor te bereiden?

„We moeten kijken wat onze voorouders deden. In Griekenland werden de landschappen van oudsher zeer intensief gecultiveerd, ze zijn gedurende millennia gecultiveerd. Toen waren er geen branden van zulke omvang en intensiteit, want intensieve landbouw vereiste zorgvuldige cultivatie van het land, waardoor er niets was om te verbranden. Grazende dieren spelen hierbij een grote rol, net als het verzamelen van dood hout om huizen te verwarmen en te koken.

„Maar de exodus uit het platteland heeft de jonge generatie naar de steden gebracht. De dorpen op het platteland vergrijzen. De stedelingen bezitten vaak nog een huis of boerderij in het dorp, dat ze omtoveren tot zomerhuis. Dat betekent dat er af en toe bezoekers zijn, vooral in de zomer, en ook buitenlandse toeristen. Maar die cultiveren het land niet zoals historisch gezien gebeurde. Daardoor ligt er op het land veel meer kreupelhout en dode takken om te verbranden.”

„We moeten leren van de natuurlijke rol die vuur en dieren van oudsher spelen bij het cultiveren van land. Een grazende kudde kan het ecosysteem stabiliseren en de brandstof verminderen. Sommige landen hebben dit al omgezet in beleid. Zo huurt de Amerikaanse staat Californië herders in die kuddes laten grazen in kwetsbare regio’s. En na enkele dodelijke branden in 2017 is Portugal het eerste land in Europa dat van landmanagement een speerpunt heeft gemaakt, bijvoorbeeld door bufferzones aan te leggen en ’s winters gecontroleerd bos te verbranden.”

U pleit ook voor meer weerbaarheid van burgers. Wat bedoelt u daarmee?

„Om het landschap beter bestand te maken tegen branden is ook de participatie van burgers nodig. Daarom hebben we richtlijnen opgesteld hoe mensen hun dorp en hun huis beter kunnen beschermen tegen brand. Verwijder droge bladeren uit de dakgoot, en vervang houten deuren en raamkozijnen. Zorg voor een watervoorraad in huis of in de tuin. Want vaak valt tijdens bosbranden de stroom uit, en gaat de druk in de waterpijpleidingen naar beneden.”

Lees ook: De Grieken zijn onthutst: ‘Ons paradijs is afgebrand’

„Daarnaast moet worden nagedacht over de aanleg van bufferzones: gebieden waar het landschap zo gefragmenteerd is dat ze werken als een soort ‘brandstofbrekers’. En dan heb ik het niet over de aanleg van wegen, want die zijn niet breed genoeg om een brand te stoppen. Je moet denken aan stukken land van een paar honderd vierkante meter. Want rondvliegende dennenappels kunnen met sterke wind een paar honderd meter verderop landen en een nieuwe brand veroorzaken.”

„Mitsotakis zei: Griekenland is als een exploderende tondeldoos – onmogelijk om te beheersen. De premier heeft gelijk. Daarom moet je de tondeldoos onschadelijk maken. De hulp van burgers is daarbij onontbeerlijk. Maar veel Grieken verwachten dat de staat al hun problemen oplost. In die zin hebben ze nog een lange weg te gaan. Toch zien we in alle landen met bosbranden dat er onder de bevolking grote bereidwilligheid is om te helpen. De uitdaging voor de regering is om deze energie in goede banen te leiden.”