Necrologie

Ella Schaap (1913-2021): Delfts blauwe tegels gaven de aanzet tot haar lange carrière

De laatste bladzijde In deze rubriek elk weekeinde een necrologie van iemand die recent is overleden. Ella Schaap groeide, zonder academische opleiding, uit tot een gerenommeerd keramiekspecialist.

Ella Schaap in 1934, kort voor haar huwelijk.
Ella Schaap in 1934, kort voor haar huwelijk. Foto privécollectie

Ella Schaap vierde haar 85ste, 90ste en 95ste verjaardag groots. Maar haar 100ste geboortedag wilde ze in stilte laten voorbijgaan, zegt haar dochter Ida. „Ze wilde geen honderd worden, zei ze, ze had al zoveel vrienden weg zien vallen.”

In haar woonplaats Bucks County in Pennsylvania groeide de Nederlandse immigrante vanwege haar extreem hoge leeftijd uit tot een plaatselijke beroemdheid. Dochter Ida: „Toen onze moeder 104 jaar oud was accepteerde ze eindelijk de situatie. Vanaf dat moment vierde ze haar verjaardagen weer.”

Ella Betsy Schaap overleed op 10 juli, 108 jaar oud. Op tal van plekken is haar leven al herdacht. Ze werd alom geroemd als een van de grote experts op het gebied van Nederlandse keramiek, vooral van Delfts blauw aardewerk. Dat ze deze positie verwierf zonder academische opleiding bleef niet onvermeld. „Ze groeide op in een tijdperk waarin vrouwen niet op de voorgrond stonden”, zegt haar dochter. „Zo begon ze. Maar dat duurde niet lang.”

Schaap werd vlak voor de Eerste Wereldoorlog in Amsterdam geboren als een van de twee dochters van Martijn en Frederika Sanders-Tels. Hij was directeur van zijn eigen bank. Na de middelbare school ging ze in 1932 naar het Barnard College in New York, als eerste Nederlandse uitwisselingsstudent daar. Ze ontmoette er Dolf Schaap, een twintig jaar oudere Nederlandse tabakshandelaar, met wie ze twee jaar later zou trouwen. Met twee dochters vluchtte het Joodse gezin in 1939 naar Nederlands-Indië. Nog geen jaar later, toen in de kolonie een Japanse invasie dreigde, vertrok de familie halsoverkop met de boot naar de VS. Het zou het laatste schip zijn waarvan de passagiers vrijelijk hadden kunnen vertrekken.

Het Nederlandse gezin vestigde zich in Philadelphia, waar Dolf Schaap tabaksmakelaar werd. Zijn echtgenote ging in de jaren vijftig vrijwilligerswerk doen in de bibliotheek van het Philadelphia Museum of Art. Een aan het museum geschonken verzameling Delfts blauwe tegels gaf de aanzet tot Schaaps carrière als keramiekspecialist.

Door haar kennis van de Nederlandse taal en geschiedenis mocht ze helpen bij het catalogiseren van de aanwinsten. Ze dook in het onderzoek, publiceerde diverse boeken en vele artikelen, en op een leeftijd waarop de meesten met pensioen gaan, groeide Ella Schaap uit tot een autoriteit. Tot haar 92ste zou ze als conservator verbonden blijven aan het museum waar ze zich bijna een halve eeuw eerder als vrijwilliger had aangemeld. Vanwege haar verdiensten als onderzoeker werd ze in 2007 ridder in de Orde van Oranje Nassau.

In 2007, geridderd in de Orde van Oranje Nassau om haar verdiensten als onderzoeker.

Foto privécollectie

Robert Aronson, een in Amsterdam gevestigde antiquair gespecialiseerd in oud aardewerk, leerde Ella Schaap in 1994 kennen. Zij leidde Aronson (1970) en zijn ouders destijds in New York en Philadelphia rond. „Het was verbazingwekkend: als 81-jarige had ze meer energie dan wij met z’n drieën bij elkaar. Ze boezemde veel ontzag bij me in. Ze was vriendelijk, maar tegelijkertijd kon ze in musea kritisch zijn over beschrijvingen, toeschrijvingen of datums.”

Iedere keer als Aronson daarna in New York aan een beurs deelnam, kwam zijn vriendin voor een bezoek langs. „Toen een sneeuwstorm dat een keer verhinderde, moest ik haar met een videoverbinding mijn stand laten zien. Ze had een goed oog en pikte ook toen feilloos het zeldzaamste en mooiste object uit onze stand.”

Tot haar 95ste ging Ella Schaap er in haar rode BMW op uit. Maar het gelukkigst , zegt Ida, was haar moeder op haar zeilboot in de Chesapeake Bay. Tot ze ver in de tachtig was ging ze nog alleen het water op. Als het begon te onweren of stormen en andere zeilers in paniek raakten, voelde haar moeder zich juist in haar element, zegt Ida. „Calm down”, zei ze dan later. „Wij zijn Nederlanders, we weten wel raad met zo’n windje.”

Tot haar 95ste ging Ella Schaap er in haar rode BMW op uit

Neef Martijn Sanders, de oud-directeur van het Concertgebouw, herinnert zich zijn tante als een „spannende en kordate dame” die een mooi vooroorlogs Nederlands sprak. Net als vele anderen in de familie was zijn tante een verwoed verzamelaar van moderne en hedendaagse kunst. Sanders: „Ik weet nog hoe enthousiast ze raakte over het werk van Francesco Clemente, een van de wilde Italiaanse kunstenaars.”

Met haar echtgenoot, die in 1985 overleed, verzamelde Schaap werk van onder meer Cy Twombly, Agnes Martin, Gerhard Richter en Anselm Kiefer. Veel van die kunstwerken doneerde ze aan musea. Het waardevolle abstracte schilderij van Piet Mondriaan dat ze van haar ouders erfde, ging naar een museum van Harvard University.

Haar laatste grote uitje, zes weken voor ze overleed, was naar het Philadelphia Museum of Art, het museum waarvoor ze zo lang werkte. Gezeten in een rolstoel, vertelt dochter Ida, wilde ze graag nog een keer de kamers met de Nederlandse tegels en keramiek bekijken.

Ella Schaap laat drie dochters na (van wie de jongste 76 is), zes kleinkinderen, negen achterkleinkinderen en vele neven en nichten, zowel in Nederland als in de Verenigde Staten.