Opinie

Oliver Sacks en zijn troetelberenpak

We wisten alles al over neuroloog Oliver Sacks, maar toch moeten we naar de documentaire ‘His Own Life’, vindt Joyce Roodnat: een belangrijke film over een charmeur die zijn paniek probeerde te verbergen.

Joyce Roodnat

Oliver Sacks? Alles is bekend. Hij was een literaire superster met titels als De man die zijn vrouw voor een hoed hield. In de verfilming van zijn boek Awakenings gaf niemand minder dan Robin Williams hem gestalte – en toen ze samen voor het voetlicht stonden, keek iedereen naar hém. Awakenings ontketende trouwens Sacks’ ándere legendarische status van de empathische neuroloog, met de geschiedenis van mensen die na jaren vegeteren onder zijn regime ‘ontwaakten’. In 2015 publiceerde hij een openhartige, choquerende, autobiografie. En toen hij, in datzelfde jaar, hoorde hij dat kanker binnen afzienbare tijd zijn leven zou beëindigen, nam hij afscheid van zijn publiek met het adembenemende essay My Own Life.

Is dat niet genoeg? Gaan we nu ook nog naar de bioscoop voor de documentaire Oliver Sacks: His Own Life?

Antwoord: ja. En op een holletje. Het is een belangrijke film die voortborduurt op dat laatste essay en biedt wat in de autobiografie ontbreekt: de blik van een derde. De filmer adoreert hem net als iedereen, maar ontwaart ook een charmeur in een troetelberenpak. Dat moet een man in paniek verbergen, verstikt door de homofobie van zijn tijd, bang om als wetenschapper niet mee te tellen.

Lees meer over de film: Voor Oliver Sacks was de mens altijd belangrijker dan de aandoening
Oliver Sacks in ‘Oliver Sacks: His Own Life’. Foto Bill Hayes

Sacks was een bewonderaar van de Sovjet-neuroloog Aleksandr Luria (1902-1977), diens ‘romantische wetenschap’ inspireerde hem tot die unieke literaire weergave van ziektegeschiedenissen die zijn handelsmerk werden. Ik zie hem ook ‘rijmen’ met een land- en tijdgenoot van Luria, de Sovjet-arts Michail Boelgakov, auteur van De Meester en Margarita (1929-1940). Dat idee komt door het muziektheaterstuk van Orkater/Konvooi naar die cultroman. Spetterend, maar de stille scènes in het gesticht zijn het mooist. Daar zitten een Dichter en een Schrijver: „Ben jij normaal?” „Ik ben té normaal.” Wat verwijst naar Stalins terreur, maar hoe kan ik niet ook denken aan Oliver Sacks? Die heeft het nooit over ‘normaal’, hoe ‘vreemd’ iemand ook doet. Voor Sacks is een waan net zo waardevol als ‘normaal’. Boelgakovs Schrijver vlucht in zijn waan, want: „Ik kan niet leven in een wereld die ik niet begrijp” – Sacks’ ontwaakte patiënten uit Awakenings kiezen met precies datzelfde argument voor hun coma.

Oliver Sacks vluchtte uiteindelijk niet meer. Hij eiste zijn eigen normaal op, en daarover gaat Oliver Sacks: His Own Life. De film besluit met een registratie van zijn afscheid van zijn naaste medewerkers. Hij leest passages voor uit zijn laatste essay, beantwoordt vragen. En blijft de beschouwer, van ieder mens en van zichzelf. Hij kijkt rond en observeert: „Ik zie tranen om me heen, maar ik moet ze zelf nog vergieten.”