Nu ligt in Hongkong ook het vrije onderwijs onder vuur

Hongkong Beijing wil het onderwijs in Hongkong grondig hervormen. Doel: vorming van vaderlandslievende Chinese staatsburgers.

Leden van de studentenvakbond bij een persconferentie. Hongkongse onderwijsvakbonden staan onder grote druk.
Leden van de studentenvakbond bij een persconferentie. Hongkongse onderwijsvakbonden staan onder grote druk. Foto Alex Chan Tsz Yuk/Getty Images

Een „kwaadaardig gezwel”. Met die omschrijving werd het begin van het einde ingeluid van de grootste lerarenvakbond van Hongkong. De kwalificatie werd onlangs gebruikt door het Chinese staatspersbureau Xinhua en het Volksdagblad, de officiële spreekbuis van de Communistische Partij van China. Enige uren daarna verbrak het Onderwijsbureau van Hongkong alle banden met de Professionele Lerarenbond PTU.

En nu heeft de vakbond besloten zichzelf op te heffen. Daarmee verdwijnt een van de laatste grote pro-democratische organisaties definitief van het toneel. De PTU zei dinsdag geen andere uitweg meer te zien. Als de bond zichzelf niet had opgeheven, dan zou die mogelijk ontbonden worden door de Hongkongse overheid.

De PTU was bang om vervolgd te worden. Vorige week kondigde een hoge politiefunctionaris aan dat de politie „zeker onderzoek zou doen” naar mogelijke overtredingen van de nieuwe Nationale Veiligheidswet die sinds eind juni 2020 in Hongkong van kracht is. Die wet stelt terrorisme, subversie, het heulen met buitenlandse mogendheden en afscheiding strafbaar. De wetteksten zijn met opzet vaag, maar wel veelomvattend. De straffen voor vaag omschreven vergrijpen kunnen oplopen tot levenslang.

Met de wet in de hand vond onder meer de massale arrestatie plaats van pro-democratische parlementsleden en de sluiting van de kritische krant Apple Daily.

Lees ook: China wil af van peperdure privéscholen

Beijing wil de hele onderwijssector in Hongkong al langer grondig hervormen. Scholieren en studenten moeten niet langer opgeleid worden tot mondige, kritische wereldburgers maar tot vaderlandslievende Chinese staatsburgers.

Daartoe moet eerst de macht gebroken worden van machtige instellingen als de PTU. Die bond met bijna honderdduizend leden speelde een belangrijke rol in het organiseren en ondersteunen van pro-democratische demonstraties in 2014 en 2019. Zo riep de bond leerlingen en onderwijzers in 2019 op tot stakingen tegen de invoering van een omstreden wet die uitlevering van Hongkongers aan China mogelijk zou maken.

De PTU had eigen winkels en vastgoed, en was een belangrijke gesprekspartner van de overheid. De bond was zo machtig dat Carrie Lam, de huidige hoogste leider van Hongkong, er in 2017 nog om steun bedelde in aanloop naar haar verkiezing. Nu heeft Lam geen goed woord meer over voor de PTU. De bond zou leerlingen proberen te vergiftigen met een antiregeringshouding.

De studentenvakbonden, ook belangrijke spelers in het organiseren van de protesten, staan eveneens onder grote druk. Studentleden van de bond van de Universiteit van Hongkong, de HKU, dienden een motie in waarin ze stelden „de opoffering te waarderen” van een 50-jarige man die uit protest een agent neerstak. Daarna doodde hij zichzelf. De studenten trokken de motie weliswaar in, maar het werd ze niet vergeven.

Carrie Lam riep op tot actie, en daarop verbrak het universiteitsbestuur de banden met de bond. De universiteit wilde ook niet langer centraal de contributie voor de bond innen, iets wat decennia de gewoonte is op Hongkongse universiteiten. Daarna besloten ook andere universiteitsbesturen geen contributie meer te innen.

Lees ook dit stuk uit juli 2020: Contact met Hongkong: ‘Wis alsjeblieft onze oude berichten’

Kan George Orwell nog wel?

Ondertussen zijn veel scholen begonnen met een zuivering van hun bibliotheken. Een paar dagen nadat de nieuwe veiligheidswet van kracht werd, gaven ambtenaren van het Onderwijsbureau namelijk de opdracht aan scholen om materiaal te verwijderen dat mogelijk in strijd was met de nieuwe veiligheidswetten.

Daarop vroegen bibliothecarissen zich af of boeken als Animal Farm of 1984 van George Orwell nog acceptabel zijn. Ook begonnen ze uit voorzorg vast werken van pro-democratische activisten als Joshua Wong en Tanya Chan te verwijderen. De biografie van de democratisch verkozen president Tsai Ing-wen van Taiwan is ook verdacht, net als Dat is de dictatuur, een Spaans prentenboek uit 1977 dat laat zien hoe een dictatuur vrijheid aantast. Erin staan tekeningen van de dictators uit die tijd, onder wie van Mao Zedong.

Het liefst zouden bibliothecarissen gewoon een lijst krijgen met verboden boeken, maar die is er niet. Misschien komt zo’n lijst er ook wel nooit, want zonder zijn scholen al snel voorzichtiger dan strikt noodzakelijk.