Was de missie naar Kunduz zinloos?

Trainingsmissie Nederlandse militairen hebben hun best gedaan de democratische rechtsstaat in Kunduz te versterken. Nu nemen Taliban het gebied weer in. Waar was de Nederlandse missie goed voor?

Nederlandse militairen op weg naar een politiepost in de stad Kunduz, Afghanistan.
Nederlandse militairen op weg naar een politiepost in de stad Kunduz, Afghanistan. Foto Evert-Jan Daniels/ANP

Anderhalf jaar lang, tussen 2011 en 2013, hebben Nederlanders in de Afghaanse provincie Kunduz politiemensen en andere rechtsdienaren opgeleid met het idee de democratische rechtsstaat te versterken.

Deze missie is altijd in de schaduw gebleven van die in Uruzgan (2006-2010) en in mindere mate die in Mazar-e-Sharif (2015-2021). Nu de Taliban Kunduz snel onder de voet lopen, rijst weer de vraag wat het nut van deze missie was.

Afghanistan is grotendeels in handen van de Taliban.

Lees ook: ‘Uitgeprocedeerde Afghanen nu niet uitzetten’

Kunduz was van meet af aan niet meer dan een kleine en korte nabrander van de omvangrijke ‘opbouw-annex-vechtmissie’ in Uruzgan. De militairen konden pas op pad na langdurig politiek touwtrekken tussen premier Rutte (VVD) en met name GroenLinks, waarbij onder meer werd bepaald dat de Nederlanders en ook de opgeleide politieagenten niet zouden vechten. De militairen bleven bovendien korter dan afgesproken, omdat de Duitsers die hen beschermden Afghanistan voortijdig verlieten.

In 2019 velde de evaluatie-afdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken (het IOB) een hard oordeel over de missie. Zo waren er te weinig Afghaanse agenten om getraind te worden, zodat de Nederlandse marechaussees vaak niets te doen hadden. Tegelijkertijd „wilde de missieleiding in Den Haag en Kunduz een zo gunstig mogelijk beeld van de missie creëren in de media en de Tweede Kamer”, zo staat in het IOB-rapport. „Afgehaakte cursisten werden meegeteld en cursisten die verschillende trainingen ontvingen [werden] meerdere malen meegeteld.” Na het vertrek van de Nederlanders verslechterde de kwaliteit van politie en justitie in Kunduz weer snel.

Nu ook provinciehoofdstad Kunduz in handen van de Taliban lijkt te zijn gevallen, is dan ook de vraag: is de Nederlandse missie naar Kunduz helemaal zinloos geweest?

Ja, de Nederlandse missie naar Kunduz was zinloos, zegt Christ Klep.

„In mijn colleges gebruik ik Kunduz als hét voorbeeld van hoe het misgaat als je eerst de politieke wensen vervult en dan pas gaat nadenken over de militaire uitvoerbaarheid. Nederland kent een lange traditie waarbij de Tweede Kamer meepraat over de totstandkoming van missies, maar bij Kunduz heeft dat zijn toppunt bereikt.

„Rutte moest en zou een nieuwe missie hebben, om een goede bondgenoot te zijn. Hij kreeg zijn zin door aan allerlei politieke eisen te voldoen. Het zou eerst een kleine civiele missie worden, zoals D66 en GroenLinks wilden, maar onder druk van CDA en VVD werd het een NAVO-missie met componenten zoals F-16-toestellen. Terwijl het bij een militaire missie vooral gaat om de uitvoering, waarbij je eerst sec vragen stelt als: wat is nou nodig om die mensen in Afghanistan op te leiden? Hoe doe je het? Wat is je planning?

„In de politieke discussie ging het wel over heel specifieke uitvoeringsdetails zoals de duur van de opleiding. Acht weken zijn genoeg, zei het kabinet, maar de Kamer maakte er twaalf weken van. In Afghanistan bleek vervolgens dat onze manier van opleiden van politiemensen tot – zeg maar – de wijkagent – niet aansloot bij wat Afghanen zagen als de politieagent, namelijk iemand die met een kalasjnikov de orde handhaaft. Ook mochten Nederlandse militairen en hun leerlingen niet deelnemen aan gevechtsoperaties, terwijl de situatie daar wel vaak om vroeg.

„De militairen hebben hun werk binnen de opdracht best goed gedaan. Had je een club militairen en politiemensen gevraagd ‘maak eens een opleidingsplan voor Afghanistan’, dan was het waarschijnlijk best goed verlopen. Maar het ging hier dus anders. Kunduz was bedoeld om een nieuwe generatie politiemensen op te leiden. Dat is niet gelukt, heel simpel.”

Nee, de Nederlandse missie naar Kunduz was niet zinloos, zegt Jorrit Kamminga.

„Dit is niet de juiste vraag, maar wel één die typerend is voor de manier waarop in Nederland naar Afghanistan wordt gekeken: door een rietje. Kunduz was weliswaar de vrucht van een problematisch politiek compromis, maar verder heeft de missie veel gemeen met de andere Nederlandse missies: meer oog voor de belangen van het eigen land dan die van Afghanistan zelf. De juiste vraag is: hoe kan het dat Nederland er in twintig jaar niet in is geslaagd bij te dragen aan duurzame stabiliteit en veiligheid in Afghanistan?

„Dat is niet de soldaten en trainers te verwijten, maar wel de politiek. Het grote falen is niet het beperkte resultaat van de politietrainingsmissie, maar dat er twintig jaar lang geen politieke strategie is ontwikkeld om vrede te bereiken. Bij de discussie over Kunduz stelde SP-Kamerlid Harry van Bommel al in 2010: laten we praten met de Taliban. In de Kamer werd moord en brand geroepen en het kabinet herhaalde zijn standpunt: we praten niet met terroristen. Tot de Amerikaanse president Trump in 2018 wel met de Taliban ging onderhandelen; toen zei het kabinet opeens dit initiatief te verwelkomen. Het is het grote gelijk van Harry van Bommel: de dominant militaire aanpak stond twintig jaar lang de vrede in de weg. Het is een gemiste kans dat er zolang niet serieus is gezocht naar een politieke oplossing.

„In Kunduz is veel verloop geweest onder de opgeleide politiemensen en in heel Afghanistan heeft ontwikkelingshulp niet geleid tot blijvende resultaten. Als de Taliban straks de hoofdstad Kabul innemen, zullen ze veel andere dingen ook terugdraaien. Toch hebben de missies zeker wel een duurzame verbetering gebracht. Alleen is die vaak verborgen, omdat die in de mensen zelf zit. Miljoenen Afghanen hebben meer toegang tot onderwijs gekregen en tot veel meer informatie. Zij kunnen beter beslissen wat ze wel en niet willen, zelfs onder de Taliban.”

Lees ook: ‘Er is niemand meer hier die ons helpt’ — verslag vanuit Afghanistan