Gedwongen vaccinatie: demonstraties in Frankrijk, applaus in Italië

Coronavirus Waarom zorgen gedwongen vaccinaties in het ene Europese land voor verhitte debatten, terwijl het in andere landen stil blijft?

Demonstratie tegen verplichte vaccinaties op 31 juli in Parijs. Afgelopen zaterdag waren er bij demonstraties in heel Frankrijk 237.000 mensen op de been.
Demonstratie tegen verplichte vaccinaties op 31 juli in Parijs. Afgelopen zaterdag waren er bij demonstraties in heel Frankrijk 237.000 mensen op de been. Foto Alain Jocard/AFP

Op 1 april maakte Italië Covid-vaccinaties voor al het zorgpersoneel verplicht. Daar was amper discussie over. Vakbonden voor medisch personeel juichten het zelfs toe. Op elke tienduizend mensen in de zorg is er maar één die om welke reden ook geen vaccinatie wil.

Toen Frankrijk in juli hetzelfde deed, ging dat gepaard met veel debat en luid protest. De regeling was deel van een breder pakket, dat ook de zogeheten coronapas verplicht maakt in winkels, restaurants en ziekenhuizen – een bewijs dat je gevaccineerd bent, positief getest of genezen. Afgelopen zaterdag waren er bij demonstraties in heel Frankrijk 237.000 mensen op de been, onder wie diverse zorgmedewerkers.

Waarom reageren Italië en Frankrijk zo anders op dezelfde maatregel? Waarom bleef het in Griekenland vrijwel stil toen de regering vaccinatie verplicht maakte voor zorgpersoneel, terwijl er in Duitsland en Zwitserland verzet is tegen zo’n maatregel?

Er is nog geen onderzoek gedaan naar deze verschillen. Maar volgens Jeremy Ward, socioloog aan INSERM, het Franse onderzoeksinstituut voor gezondheid, heeft het waarschijnlijk te maken met verschillen in de politieke cultuur tussen Europese landen, en ook met de plek die de gezondheidszorg in de lokale gemeenschap inneemt. Zo zijn er in Frankrijk vurige debatten, terwijl het in Scandinavië vrij stil blijft. „De zorg in Scandinavië”, zegt Ward, „is heel lokaal. Het staat dicht bij de mensen en is toegankelijk. Met kleine kwalen gaan Scandinaviërs meteen naar de dokter, die een vertrouwensfunctie heeft in de gemeenschap.”

De zorg staat in Frankrijk verder van de mensen af

Veel Fransen bezoeken de dokter alleen als het echt moet. De zorg staat in Frankrijk verder van de mensen af. Lokale klinieken en doktersposten zijn afgelopen jaren gesloten, door bezuinigingen. Vooral armen, sociaal zwakkeren en oudere migranten die onhandig zijn met computers en ver weg zitten van een zorgpost, worden weinig gevaccineerd. Omdat haast niemand er met hen over praat, veranderen zij ook niet van gedachte. „Voor speciale Covid-outreach-programma’s op het platteland en in de banlieues heeft de Franse staat amper geld uitgetrokken. In Zweden of Denemarken bereikt men die mensen wel”, zegt Ward. „Ze worden aangesproken, ze krijgen informatie van iemand die ze kennen en vertrouwen.”

Lees ook: Coronaprik jaagt ‘wakkere burger’ naar eigen, parallelle samenleving

Top-down in Frankrijk

Daarbij komt dat het Franse politieke systeem meer top-down is dan in andere landen. En tijdens deze pandemie al helemaal. Het Franse parlement heeft weinig macht. Daardoor uit politiek protest zich in Frankrijk altijd sneller op straat, zoals de gele hesjes eerder al toonden. De laatste anderhalf jaar zijn belangrijke beslissingen – over lockdowns, maskers of tests – door de president en een kleine groep getrouwen genomen. In 2009, bij de uitbraak van vogelgriep (H1N1), was een speciale taskforce met betrokken ministers en experts dominant. Die zorgde dat het draaiboek dat elk land had klaarliggen voor pandemieën, werd geactualiseerd en opgevolgd.

Daarna is er sterk bezuinigd op de Franse zorg. Grote voorraden vaccins en mondkapjes werden weggegooid. Velen noemden die aankopen achteraf „verspilling”. Toen Covid in 2020 toesloeg, was Frankrijk daardoor slecht voorbereid, slechter dan Duitsland, dat nog wél voorraden en lokale zorgposten had. De Conseil de Défense, voorgezeten door president Macron, trok meteen de besluitvorming over de pandemie naar zich toe en overstemt zo de Covid-taskforce die er ook nu weer is.

Critici verwijten Macron dat hij een kortetermijnbeleid heeft gevoerd, vol zigzags. Eerst verklaarde Macron dat mondkapjes niet hielpen, later hielpen ze ineens wel. Eerst was gedwongen vaccinatie onnodig, nu is het (deels) ingevoerd. In juni zei Macron dat iedereen weer „normaal kon leven”, terwijl experts waarschuwden dat de Deltavariant die in het Verenigd Koninkrijk huishield, het Kanaal zou oversteken.

En ja: na een paar weken ging het roer weer om. „Mensen zeggen dat Macron heeft gelogen”, zegt Ward. „Ze hebben eigenlijk geen ongelijk. Waarom zouden ze nu van hem aannemen dat vaccins oké zijn, en dat ze een prik moeten?”

Lees ook: Vroeg of laat stuit Frankrijk op zijn antivaxmuur

Brede acceptatie in Italië

In Italië is het totaal anders gegaan. Het land werd als eerste in Europa keihard geraakt door het coronavirus, en als eerste platgelegd door lockdowns en andere maatregelen. Er stierven zoveel mensen, dat weinig Italianen protesteerden. Dat gedwongen vaccinatie nu breed geaccepteerd wordt in Italië, is niettemin verrassend.

Tien jaar geleden rees in Italië, net als in Frankrijk, verzet tegen vaccinaties: steeds minder mensen lieten hun kinderen inenten tegen mazelen of polio. Voor internationale organisaties als de WHO was Italië zelfs een van de Europese zorgenkindjes. Om die trend te keren werden die prikken in Italië een paar jaar geleden verplicht gesteld – net als in Frankrijk, waar kinderen alleen nog naar school mogen als ze zijn ingeënt. Die plicht veroorzaakte in Italië veel gemor.

Veel coronarebellen zijn voor het eerst van hun leven politiek actief

Antisysteempartijen in de oppositie, zoals Beppe Grillo’s Vijfsterrenbeweging, gaven dat protest politiek gewicht. Maar toen het vaccin tegen corona dit voorjaar verplicht werd gesteld voor zorgpersoneel, piepte er haast niemand: politieke partijen en groeperingen die destijds tegen gedwongen inenting waren, zitten nu in de regering. Giuseppe Conte, die als premier tijdens de lockdowns ondanks harde maatregelen zeer populair werd, is nu leider van Vijfsterren. En Conte steunt de gedwongen vaccinatie die de regering-Draghi – waar zijn partij deel van uitmaakt – heeft afgekondigd. Dit is een van de redenen dat Italiaanse antivaxxers zo stil zijn: anders dan in Duitsland, Frankrijk of Zwitserland is er (even?) geen politieke partij meer die hen een platform geeft.

Zwitserland is bonte lappendeken

Sommigen zeggen dat er in landen waar de gezondheidszorg regionaal of zelfs lokaal is, minder verzet is tegen gedwongen vaccinatie. Maar zo simpel is het niet. Neem Zwitserland, waar vaccinatie vrijwillig is, al gaan er hier en daar wel stemmen op om het te verplichten. Zwitserse kantons zijn meest verantwoordelijk voor de zorg, zoals de deelstaten dat in Duitsland zijn. Elk kanton voert zijn eigen coronabeleid: deze winter mocht je in het ene kanton skiën, terwijl in het andere alle liften gesloten waren.

Het land was één bonte lappendeken van maatregelen waar de regering amper greep op had. Net als de Duitse regering probeerde zij dat beleid te centraliseren, maar vergeefs: kantons en Länder weigerden categorisch. Mede door die kakofonie zijn er op alle bestuurlijke niveaus vanaf het begin van de pandemie heftige, emotionele debatten gevoerd over coronamaatregelen, waaronder vaccinatie. Vanaf het begin waren er ook demonstraties tegen de coronamaatregelen.

Op allerlei plekken kwam, zoals socioloog Oliver Nachtwey van de Universiteit van Bazel beschreef, een bonte coalitie samen van neonazi’s, natuurgenezers, anarchisten, ondernemers en anderen die het over weinig anders eens waren behalve dat corona maar een griepje was, dat de staat teveel macht kreeg en dat Bill Gates rijk werd van vaccins die vol rommel zaten. Veel van deze coronarebellen, zei Nachtwey tegen Wochenzeitung, „zijn voor het eerst van hun leven politiek actief”.

Laura Hammel, die samenzweringstheorieën bestudeert aan de universiteit van Tübingen, noemt de coronarebellen „politisch entleert”: politiek leeggegoten. Wat deze demonstranten willen uitdrukken, vertelde zij Republik is een diep sentiment dat zij, gewone mensen, onder de duim worden gehouden door „die daarboven”. Door de elite, door experts, het grootkapitaal, politici, enzovoort. Veel coronarebellen stemmen niet en lezen geen kranten. Ze geloven niet in de democratie, want er ís volgens hen geen democratie.

Sceptische achterban

Tot dusver deden Zwitserse politieke partijen weinig met die diepere onvrede. Dat verandert nu. De demonstranten radicaliseren. En de radicaal-rechtse SVP, ’s lands grootste partij – anti-EU, antiglobalisering, anti-immigratie – wordt steeds meer onder druk gezet door kiezers die tegen coronamaatregelen en tegen vaccins zijn.

SVP-toppolitica Magdalena Martullo-Blocher droeg als een van de eersten mondkapjes in het parlement. De hele partijleiding is gevaccineerd. Maar de achterban is sceptischer, en de partij echoot dat steeds meer. In de directe Zwitserse democratie zijn er altijd wel ergens verkiezingen en de verleiding om nog even snel wat stemmen te winnen is altijd groot. De vraag is nu hoe ver de SVP hierin mee zal gaan.

In andere landen zijn het geen grote partijen, maar juist kleinere die proberen munt te slaan uit de coronaprotesten. Het gaat dan bijvoorbeeld om de Duitse AfD, het Nederlandse Forum voor Democratie en ‘Les Patriotes’, de piepkleine partij van Front National-afvallige Florian Philippot. Philippot, Thierry Baudet en de Oostenrijkse FPÖ’er Herbert Kickl proberen coronarebellen en vaccinsceptici voor hun politieke kar te spannen door, zoals Donald Trump in Amerika deed, ‘onder de mensen te gaan’ en samenzweringstheorieën tegen vaccinproducenten en de overheid te verspreiden.

In veel Europese landen is het protest tegen gedwongen vaccinatie beperkt. Het is een fringe, zoals de Franse hoogleraar immunologie Alain Fischer deze week in een radio-uitzending benadrukte. Of het zich verder ontwikkelt, is mede afhankelijk van de bereidheid van politieke groeperingen om er iets mee te doen. In Italië en Griekenland is die bereidheid momenteel gering. Hetzelfde geldt voor Duitsland.

Maar in Frankrijk, waarschuwt Jeremy Ward, de socioloog van INSERM, staan er links èn rechts politici klaar om hier munt uit te slaan met het oog op de presidentsverkiezingen van komend jaar. Een paar jaar geleden probeerden ze greep te krijgen op de gele hesjes, nu proberen ze hetzelfde met antivaxxers en andere coronarebellen. „Van Jean-Luc Mélenchon op links tot Philippot helemaal rechts: ze kunnen mensen mobiliseren, en ze hebben de middelen.”