IPCC: klimaatverandering is onontkoombaar en raakt nu de hele wereld

Klimaat Het klimaatpanel van de VN voorziet sterkere klimaatverandering. In het ergste scenario is de aarde eind deze eeuw 4,4 graden warmer geworden.

Overstromingen na zware moessonregens in Islamabad, Pakistan. Volgens het IPCC komen weersextremen als droogtes en hoosbuien de komende decennia vaker voor, omdat de aarde verder opwarmt.
Overstromingen na zware moessonregens in Islamabad, Pakistan. Volgens het IPCC komen weersextremen als droogtes en hoosbuien de komende decennia vaker voor, omdat de aarde verder opwarmt. Foto Sohail Shahzad/EPA

Geen plek op de wereld ontkomt meer aan de gevolgen van klimaatverandering. Of het nu in de vorm van meer en intensere hittegolven is, meer en langer aanhoudende droogtes, een toename van zware orkanen dan wel meer en heftiger neerslag. In elke regio op aarde wordt inmiddels wel een van die trends, of een combinatie ervan, gemeten. En die trends zullen in de toekomst sterker worden.

Dat is een van de hoofdconclusies die het IPCC, het klimaatpanel van de Verenigde Naties, benoemt in zijn nieuwste stand-van-zakenrapport over het klimaat. Een samenvatting ervan, goedgekeurd door 195 landen, is deze maandag verschenen.

De definitieve versie van het complete rapport verschijnt over een paar maanden. Het bundelt de laatste wetenschappelijke inzichten in het klimaatsysteem, het systeem dat lucht, water, ijs, land en vegetatie omvat. Het is de zesde keer dat het IPCC zo’n rapport uitbrengt. De eerste keer was in 1990. Het vorige verscheen in 2013.

Dikkere deken

In het nieuwste rapport wijst het IPCC de mens in nóg sterkere bewoordingen aan als hoofdschuldige van de opwarming. Het noemt de menselijke invloed unequivocal, ondubbelzinnig. Met name door gebruik van fossiele brandstoffen, en bijvoorbeeld ook uitbreiding van de veestapel, worden extra broeikasgassen uitgestoten die zich in de atmosfeer opstapelen en als het ware een dikkere deken om de aarde vormen. Daardoor warmt de aarde aan zijn oppervlak steeds verder op.

Kijk en lees ook deze explainer: Waarom de aarde opwarmt

„Er is een bijna-lineair verband tussen de cumulatieve menselijke CO2-uitstoot en de opwarming van de aarde”, aldus het rapport. Inmiddels is de aarde, vergeleken met anderhalve eeuw geleden, 1,1 graden Celsius opgewarmd. Met het tekenen van het Parijs-akkoord, in 2015, hebben de VN zich voorgenomen de opwarming te beperken tot maximaal 2 graden Celsius, en liever nog tot anderhalve graad. Tot op heden hebben 191 landen het akkoord geratificeerd.

Het klimaatpanel somt de veranderingen op die door de opwarming tot nog toe al in gang zijn gezet en waarvan de mens „hoogstwaarschijnlijk” de belangrijkste drijfveer is. Gletsjers krimpen wereldwijd, de sneeuwbedekking op het noordelijk halfrond neemt af. Oceanen warmen op, verzuren en bevatten in de bovenste lagen minder zuurstof, wat het leven bemoeilijkt. De zeespiegel stijgt; tussen 1901 en 2018 met gemiddeld 20 centimeter. Klimaatzones op het noordelijk en zuidelijk halfrond verschuiven richting de polen. Planten hebben een langer groeiseizoen.

Behalve dat de veranderingen wijdverspreid zijn, gaan ze „ongekend” snel, schrijft het IPCC. Dat geldt bijvoorbeeld voor de stijging van de zeespiegel, die de laatste decennia ook nog extra versnelt.

Vijf scenario’s

In hoeverre de opwarming in de toekomst doorzet, hangt af van het handelen van de mens. In de samenvatting van het rapport somt het IPCC vijf scenario’s op, die uiteenlopen wat betreft sociaal-economische ontwikkelingen. In het meest ambitieuze scenario, waarbij de mensheid massaal inzet op duurzaamheid, zal de opwarming halverwege deze eeuw uitkomen op 1,6 graden Celsius. Aan het eind van de eeuw is de opwarming iets afgenomen en komt dan, door inzet van technologie die CO2 uit de lucht haalt, uit op 1,4 graden. In het minst ambitieuze scenario, waarbij de mens lang vasthoudt aan gebruik van fossiele brandstoffen, loopt de opwarming op tot 4,4 graden.

Weersextremen als droogtes en hoosbuien zullen de komende decennia in ieder geval vaker voorkomen, omdat de aarde voorlopig nog verder opwarmt. Het vergroot de kans op natuurbranden, overstromingen en hittedoden. Een hittegolf die zich een eeuw geleden gemiddeld eens in de vijftig jaar voordeed, zal zich bij een opwarming van 1,5 graden Celsius al ruim acht keer zo vaak voordoen, en bij een opwarming van 4 graden zelfs 39 keer zo vaak.

Lees ook: De opwarming van de aarde gaan we zo niet verslaan

Het IPCC schrijft „niet te kunnen uitsluiten” dat bij verdere opwarming onderdelen van het klimaatsysteem abrupt omslaan. De ijskappen op Groenland en Antarctica zouden een punt kunnen bereiken waarbij grote delen ervan onomkeerbaar afsmelten. Dat punt ligt volgens de huidige ideeën rond de 1,5 à 2 graden opwarming. Het zou over de komende eeuwen tot millennia een gegarandeerde zeespiegelstijging betekenen van vele meters, zo niet tientallen meters. De Amazone zou kunnen ‘omklappen’ van regenwoud naar savanne, een graslandschap met verspreide bomengroei. De kans op zulke gebeurtenissen acht het IPCC klein, maar de impact zou enorm zijn. De waarschijnlijkheid van zulke omslagen neemt toe bij sterkere opwarming.

Het rapport verschijnt drie maanden voordat in Glasgow een belangrijke klimaattop plaatsvindt. Opzet daarvan is dat landen scherpere doelen stellen voor vermindering van hun uitstoot van broeikasgassen. Als het landen lukt hun huidige doelen te halen, zou de opwarming op circa 2,0 graden Celsius uitkomen.