Recensie

Recensie Beeldende kunst

Dürer-tentoonstelling in Aken is met veel internationale bruiklenen een klein wonder

Beeldende kunst Het Suermondt-Ludwig-Museum in de Duitse stad Aken toont aan de hand van een reisjournaal en een intiem schetsboek de reis die Albrecht Dürer 500 jaar geleden maakte door de Nederlanden.

Detail van het portret van de twintigjarige Katharina dat Dürer in 1521 in Antwerpen van haar maakte.
Detail van het portret van de twintigjarige Katharina dat Dürer in 1521 in Antwerpen van haar maakte. Foto Raffaello Bencini

Het oudste bekende portret van een zwarte vrouw is precies vijfhonderd jaar oud. Albrecht Dürer tekende de twintigjarige Katharina in Antwerpen. Daar werkte ze als bediende in het Casa de Portugal, het huis van de Portugese kooplieden. Met de zilverstift en zijn excellente tekenhand beeldde Dürer haar niet af als de exotische verschijning die ze in die jaren in de havenstad moet zijn geweest, maar als mens van vlees en bloed. Achter haar enigszins geloken ogen gaan werelden aan gedachten schuil. Het is een klein, op het eerste oog onopvallend werk op de tentoonstelling Dürer war hier. Eine Reise wird Legende in het Suermondt-Ludwig-Museum in het Duitse Aken.

Dürer (1471-1528) genoot al een paar decennia een sterrenstatus toen hij in 1520 en 1521 door de Nederlanden reisde. Vooral zijn grafische werk was populair in veel landen. Als schilder en tekenaar had Dürer een minder groot bereik.

Hij had op zijn grote naam kunnen gaan leunen en wat gemakzuchtiger kunnen worden. Maar alleen al de portretten op de expositie bewijzen hoe scherp hij bleef kijken. Dürer bleef bezield werk afleveren.

Portret van de twintigjarige bediende Katharina, in 1521 in Antwerpen door Albrecht Dürer gemaakt. Foto Raffaello Bencini

Intiem schetsboek

Zijn gangen tijdens de tocht langs steden als Brugge, Gent, Brussel, Middelburg, Den Bosch en Maastricht zijn uitstekend na te gaan dankzij een reisjournaal en een nog veel intiemer schetsboek.

Dürer ontmoette tijdens zijn reis vooraanstaande collega’s en hij kon bijzondere schilderijen met eigen ogen bekijken. Maar afgaande op zijn reisverslag en schetsboek kon hij ook gegrepen worden door heel andere zaken. In Gent was hij voller van de eerste levende leeuw die hij zag dan van De aanbidding van het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck. Vier tekeningen maakte hij van het dier. De aanblik was volstrekt nieuw. Het model zal hebben bewogen. Maar de roofkat kwam naar de natuur op papier.

Net iets minder dan de helft van de 192 in Aken getoonde werken zijn van Dürer zelf. Waaronder acht grote portretten. De meester maakte er zo’n honderd tijdens de reis door de Nederlanden voor de verkoop en om strategisch te schenken aan personen die hij te vriend wilde houden. Vijftien daarvan zijn er nog. Dat meer dan de helft nu in het Akense Suermondt-Ludwig-Museum hangt, is de grote trots van de Nederlandse curator/museumdirecteur Peter van den Brink, die dit najaar met pensioen gaat. Ook werken van tijdgenoten die Dürer inspireerden zoals Quinten Massys, Lucas van Leyden, Lucas Cranach de Oudere en Hans Holbein de Jonge worden vertoond.

Dat zo veel bruiklenen van particulieren en gerenommeerde musea als het Louvre, het British Museum, het Uffizi na meerdere keren uitstel van de expositie vanwege de pandemie in Aken hangen, mag een klein wonder heten. Het Suermondt-Ludwig-Museum werkte bij het voorbereiden samen met de National Gallery in Londen waar komend najaar een Dürer-tentoonstelling met iets minder nadruk op de reis door de Nederlanden te zien zal zijn.

Lees ook: Albrecht Dürer ving de ziel van dieren en planten op papier

Tijdgeest

De grote kracht van de expositie Dürer war hier is de rust en samenhang waarmee het verhaal van de reis in 1520-1521 wordt verteld. Naast de afzonderlijke werken laat de expositie de tijdgeest kraakhelder zien. Keizer Maximiliaan, de man die de kunstenaar van een mooi jaargeld had voorzien, was gestorven. Dürer bezocht en portretteerde het hof van diens dochter, hertogin en landvoogdes Margaretha van Oostenrijk, in Mechelen en woonde in Aken de kroning van Karel V bij. Ook die zegde een jaargeld toe. Ondertussen kon hij Azteken-schatten uit de Nieuwe Wereld bewonderen, ontmoette en tekende hij de humanist Erasmus en sympathiseerde hij waarschijnlijk stiekem met Luther en diens Reformatie.

Albrecht Dürer, portret van een jonge vrouw. Foto Washington National Gallery

Eigen studies die Dürer uit de Nederlanden mee terugnam, gebruikte hij voor nieuw werk. Zijn voorstellingen dienden weer veelvuldig als voorbeeld voor collega-kunstenaars. De tentoonstelling in Aken laat zelfs voorbeelden in glas en houtsnijwerk zien.

Een ander souvenir van de reis viel slechter bij Dürer: in Zeeland liep de kunstenaar malaria op. Hij bleef tobben met zijn gezondheid en overleed waarschijnlijk aan de gevolgen van de ziekte.

Correctie (9 augustus 2021): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Karel V de zoon was van Margaretha van Oostenrijk. Dat is hierboven gecorrigeerd.