Migranten in een opvangkamp bij het Litouwse dorp Verebiejai.

Foto Mindaugas Kulbis/AP

Wit-Rusland gebruikt migranten om Litouwen (en Europa) te straffen

Litouwen Om Europa dwars te zitten, zet Wit-Rusland zijn grenzen op een flinke kier. In buurland Litouwen komen zoveel illegale migranten aan dat de noodtoestand is afgekondigd.

De ‘appendix’ van Litouwen doet denken aan een soort vredig hobbitland. Op de kaart slechts een kleine geografische uitstulping, waar de Litouwse grens een deukje slaat in buurland Wit-Rusland. Maar wie erdoorheen rijdt ziet dichte bossen, bloeiende boekweitvelden en de alomtegenwoordige ooievaars op hun hoge nesten. In een mengeling van Litouws, Russisch, Pools en Wit-Russisch vertellen de inwoners hier graag de anekdote dat hun regio zijn bestaan dankt aan de pijp van Jozef Stalin. Die had hij bij het tekenen van de landsgrenzen op de kaart laten liggen, en niemand in het Kremlin had er iets van durven zeggen.

De rust werd twee maanden geleden verstoord door de komst van grote groepen illegale migranten. „Ze stonden ineens voor mijn neus om water te kopen”, vertelt pompbediende Margaryta, die haar achternaam liever niet noemt. In een wijde, paarse zomerjurk bemant de goedlachse dertiger een klein tankstation op enkele kilometers van de grens. „Vergis je niet, ze hebben geld. Ze komen met iPads en telefoons en enorme koptelefoons die ikzelf niet kan betalen”, lacht ze. De forse vrouw is niet bang aangelegd, maar heeft onlangs toch maar een slotje op de deur gezet.

Een illegale migratiegolf houdt Litouwen sinds twee maanden in de ban. Waar in eerdere jaren hooguit enkele tientallen illegale migranten de 680 kilometer lange grens met Wit-Rusland overstaken, is hun aantal dit voorjaar gestegen tot ruim vierduizend – voldoende voor het kleine Baltische land (nog geen drie miljoen inwoners) om de noodtoestand uit te roepen. De groepen mannen, vrouwen en kinderen zijn gemengd van afkomst: het zijn hoofdzakelijk Irakezen, maar ook Congolezen, Gambianen, Malinezen, Indiërs, Tsjetsjenen uit Rusland en een enkele Wit-Rus. Deze week onderschepte Litouwen opnieuw enkele honderden mensen.

Zij geven gehoor aan de verkapte oproep die de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko dit voorjaar aan migranten deed om via Wit-Rusland naar Europa te komen. „Wij hielden voor jullie migranten en drugs tegen, ga die nu maar zelf vangen”, fulmineerde de Wit-Russische dictator in antwoord op nieuwe Europese sancties. Prompt werd het aantal lijnvluchten vanuit Turkije en Irak naar Minsk opgevoerd en de visumplicht voor een flink aantal niet-westerse landen opgeschort. De migranten worden volgens de Litouwse regering actief geholpen door smokkelaars en Wit-Russische grensbewakers.

De 25-jarige IT’er Sajjad al-Awadi stapte een paar weken geleden in Irak op het vliegtuig naar „de hoofdstad van Wit-Rusland” – de naam heeft hij niet onthouden. Hij reisde met een groepje, onder wie ook een klein kind, vertelt hij in het Litouwse opvangkamp waar hij nu verblijft. „Via een app op mijn telefoon bestelde ik gewoon vier taxi’s en zo reden we naar de grens.” Hulp van de Wit-Russische grenspolitie zegt hij niet te hebben gehad, laat staan een door Wit-Russische reisbureaus betaalde hotelkamer in Minsk – een verhaal dat in Litouwen de ronde doet. „Maar ze laten de grenzen onbewaakt en maken het heel makkelijk om over te steken.”

Opvangkamp voor migranten in Rudninkai, Litouwen. Sajjad al-Awadi (25, in oranje trui) vloog met een groepje vanuit Irak naar de Wit-Russische hoofdstad en nam een taxi naar Litouwen.Foto Eva Cukier

‘Hybride oorlog’

Na een jaar van geweld en repressie, met als dieptepunten de vliegtuigkaping in mei van een Ryanair-toestel met de Wit-Russische journalist Roman Pratasevitsj en deze week de vondst van het opgehangen lichaam van de Wit-Russische activist Vitali Sjisjov in een park in Kiev, zit de angst voor Loekasjenko’s capriolen er in de buurlanden goed in.
„Loekasjenko voert een hybride oorlog tegen Europa. De gedwongen landing van het vliegtuig was het begin, nu voert hij de druk op met migratie als instrument”, waarschuwde de Litouwse minister van Buitenlandse Zaken Landsbergis vorige maand. Hij reisde vervolgens naar Irak voor een pleidooi om de vluchten naar Minsk te staken. Deze zaterdag meldde Landsbergis op Twitter dat Irak alle vluchten naar Minsk heeft opgeschort. Hij verwacht dat ook andere luchtvaartmaatschappijen hun vluchten naar Wit-Rusland zullen opschorten. Naar verluidt biedt Litouwen migranten nu 300 euro om te vertrekken.
Donderdag beschuldigde ook Polen Wit-Rusland van het opzettelijk doorlaten van migranten, wat een vergelding zou zijn voor het tot Polen toelaten van de Wit-Russische atlete Kristina Timanovskaja, die in Tokio uit het Wit-Russische olympische team werd gezet na kritiek op coaches.

In Loekasjenko’s ogen is Litouwen nu staatsvijand nummer één

Laurynas Jonavicius Litouws politiek analist

Volgens de Litouwse politiek analist Laurynas Jonavicius vormt wraak het hoofdmotief. „Litouwen is fel criticus van Loekasjenko’s regime. Die neemt dat heel persoonlijk, dus in zijn ogen is Litouwen nu staatsvijand nummer één”, vertelt hij telefonisch. Daarbij is illegale migratie een bron van inkomsten voor sommigen in Wit-Rusland. Het is een win-win situatie: je bezorgt Litouwen problemen en je krijgt er nog geld voor ook.”

Loekasjenko’s opzetje lijkt vooralsnog geslaagd. De Litouwse regering heeft grote moeite de crisis het hoofd te bieden. Middelen en personeel ontbreken om migranten op te vangen én de bosrijke grens te versterken. Daar is het inmiddels een komen en gaan van politici en functionarissen. Vorige week stuurde de Europese grensdienst Frontex zestig extra mensen ter versterking van de Litouwse manschappen. Estland stuurde prikkeldraad, Polen een helikopter en Griekenland zegde technische expertise toe.

Legertenten

Twintiger Shahed reisde van zijn woonplaats Mosul naar Erbil in Noord-Irak, waar hij op het vliegtuig stapte naar de Wit-Russische hoofdstad Minsk. „Zo kwam ik hier”, vertelt hij zachtjes in gebrekkig Engels. Met ‘hier’ bedoelt Shahed het betonnen kantoorgebouw van de Litouwse grenspolitie in het dorpje Poskonys, zo’n twintig kilometer van de grens. Bij gebrek aan opvangmogelijkheden ontruimden de grenswachters hier een maand geleden hun bureaus om plaats te maken voor zo’n zeventig migranten. Zittend en staand rond het gebouw maken ze een verloren indruk. Op het smalle grasveld zijn vijf legertenten opgetrokken, ernaast voetbalt een groepje kinderen in de motregen.

Vidute Staniul (rechts) uit Poskonys met haar vriendin Stanislava, op de achtergrond het grenskantoor dat dienst doet als opvangkamp. Foto Eva Cukier

Buurvrouw Vidute Staniul (59) staat in een blauwfluwelen huisjas in haar tuin naast het grenskantoor. „Ik heb één koetje, dat ik vanwege de warmte ’s avonds buitenlaat. Dan hoor je de kindertjes huilen”, zegt ze in een mengelmoes van Russisch, Litouws en Pools. De situatie naast haar huis heeft wat haar betreft lang genoeg geduurd. „Als ze voor oorlog vluchten, geef ik ze met liefde een bed en een kopje melk. Maar als het criminelen zijn die ons in stukjes komen snijden, dan is het wat anders.” Een week eerder liep Staniul mee in een demonstratie om haar ongenoegen te tonen aan de Litouwse regering, maar gevraagd naar haar mening over Loekasjenko slaakt ze een spontaan vreugdekreetje. „Zoals hij kunnen we er wel tien gebruiken, pas dan komt er orde.” In Poskonys ontvangen de inwoners ook het signaal van de Wit-Russische staatstelevisie, die voornamelijk propaganda uitzendt. „Loekasjenko’s zoon wordt al groot,” vervolgt ze, „hij is een goede opvolger. Europa heeft ons vooral leugens gebracht. Weet je wel hoe duur de boodschappen zijn geworden?”

Zoals Loekasjenko kunnen we er wel tien gebruiken, pas dan komt er orde

Vidute Staniul Litouwse vrouw

De 59-jarige Kasimir (achternaam bij de redactie bekend) werkt al sinds de Litouwse EU-toetreding in 2004 bij het grenskantoor, vertelt hij ’s avonds op een bank bij de kachel in het huis van een vriend. Die serveert appelsap en pookt de banja (sauna) op. Als lokaal medewerker controleert Kasimir ’s nachts de grens op onregelmatigheden. Ongewapend, want hij heeft geen arrestatiebevoegdheid. „Driehonderd kwamen er hier al over. Ze worden door Wit-Russische smokkelaars naar de grens gebracht, net als pakjes sigaretten. ‘Oorlog!’ roepen ze, het enige woord dat ze kennen. Sommigen komen op blote voeten”, grinnikt hij terwijl hij naar zijn afgetrapte Adidasjes („mijn werkschoenen”) kijkt.

Volgens Kasimir tellen migranten tussen de honderden en duizenden euro’s neer voor de Europese belofte. Ook weet hij te vertellen dat mensen naar Minsk reizen onder het mom van vaccinatietoerisme – sinds kort biedt Wit-Rusland inderdaad visumvrije toegang voor mensen die zich willen laten vaccineren. „Ze krijgen een prik met Spoetnik en verliezen dan zogenaamd hun papieren.”

Waterkanonnen

De situatie leidt niet alleen tot onvrede onder Litouwers. Begin deze week was er onrust onder migranten in het gehucht Rudninkai, waar een militair trainingskamp door het Litouwse ministerie van Binnenlandse Zaken is aangewezen voor opvang. In het spartaans ingerichte tentenkamp worden vooral jongemannen ondergebracht. Maandag, na een nacht van harde regens, kwamen zij in opstand, waarop geschrokken bewakers traangas en waterkanonnen inzetten.

Een dag later vertelt Sajjad al-Awadi over het voorval. Met een groepje mannen staat de vrolijke Irakees in een oranje trui met een buideltas aan het hek, niet ver van de ingang waar soldaten en politieagenten het kamp streng bewaken. Journalisten worden niet binnengelaten, maar van afstand en op een flink volume valt wel een gesprek te voeren.

Foto Mindaugas Kulbis
Foto Mindaugas Kulbis
Irakese migranten in een opvangkamp bij het Litouwse dorp Verebiejai.
Foto’s Mindaugas Kulbis/AP

„We protesteerden tegen de slechte situatie, het regende en de tenten raakten vol water. We kunnen niet slapen en we hebben geen dekens, het is koud. Toen kwamen ze met traangas en water”, vertelt Sajjad. Naast hem staan twee Indiërs uit Delhi te kleumen. Zij woonden een tijdje in Moskou, maar reisden na Loekasjenko’s uitnodiging door naar Minsk.

Sajjad wil naar Berlijn om te werken in zijn vakgebied, maar die droom lijkt in dit Litouwse bos verder dan ooit. Hij hoopt dat andere EU-lidstaten hen zullen opnemen. „Litouwen heeft ons niets te bieden, maar mag ons ook niet terugsturen van de Europese wetten. Als je voet zet in de EU, hoef je niet meer weg”, zegt hij met een brede grijns. De Litouwse minister Agne Bilotaite houdt vol dat ze de migranten zo snel mogelijk wil terugsturen naar hun land.