Opinie

‘Turkije-deal’ onder druk door Afghaanse exodus

Aylin Bilic

Veel Europeanen praten nog steeds hoofdschuddend na over het ‘Wir schaffen das’ van de Duitse bondskanselier Merkel in 2015. Ze stelde Duitsland uit menslievendheid open voor de grote stroom voornamelijk Syrische vluchtelingen, die vervolgens met tienduizenden per dag de Duitse grens passeerden. Europa schrok daar zo van dat Merkels gastvrijheid snel aan banden werd gelegd met de zogenoemde ‘Turkije-deal’ in 2016. In ruil voor zo’n zes miljard euro houdt Turkije Syrische vluchtelingen en de illegale vluchtelingenstroom naar Europa sindsdien grotendeels tegen.

In Duitsland zijn sinds 2010 in totaal nog geen achthonderdduizend Syriërs binnengekomen. Turkije huisvest er zo’n vier miljoen. Terwijl beide landen ongeveer net zo veel inwoners tellen. Waar het in Duitsland vooral bij woorden bleef, heeft Turkije ‘Wir schaffen das’ in daden omgezet. Maar liefst 5 procent van de Turkse bevolking bestaat momenteel uit Syrische vluchtelingen.

Op het eerste gezicht leidde dat tot niet veel maatschappelijke onrust. Westerse media schreven nauwelijks over Turkse opvangperikelen; Turkse landelijke media benadrukten de barmhartigheid van Turkije. Volgens familieleden en vrienden in Turkije die ik de laatste jaren hierover sprak, had dat veel te maken met de houding van de Turkse president Erdogan. Hij ziet de Syrische vluchtelingen als geloofsbroeders die hij graag de helpende hand toesteekt. Tegen Erdogan ingaan, dat durven de meeste kranten niet.

Lees ook: Een helse tocht van Afghanistan, over de Iraanse bergen naar Turkije

Maar onder de oppervlakte liepen de spanningen wel degelijk op, met name in grote steden als Istanbul (een miljoen Syriërs) maar ook in Izmir en Ankara. Inmiddels zijn daar sommige buitenwijken, zoals Aksaray (Istanbul) en Basmane, Menemen en Karabaglar (Izmir), bijna volledig Syrisch geworden. Op straat wordt Arabisch gesproken en er is te zien dat de islambeleving van veel Syriërs een stuk strikter is dan in West-Turkse steden gebruikelijk was: hoofddoekjes waren hier tot voor kort een zeldzaamheid. De werkloosheid en armoede zijn hoog.

De laatste tijd is de vluchtelingendiscussie in Turkije opgelaaid. Dat heeft deels te maken met het besluit van de Amerikaanse president Biden om voor september de Amerikaanse troepen uit Afghanistan terug te trekken. Veel Turken beseften onmiddellijk wat dat betekende. En hun angsten lijken al binnen een paar weken na Bidens onverstandige besluit bewaarheid. De Taliban rukken snel op in Afghanistan en staan aan de poorten van grote provinciehoofdsteden als Kandahar.

Veel Afghanen willen weg. Hun doel: Turkije, en van daaruit willen ze liefst door naar Europa. Die tocht loopt voor de meesten dwars door het woestijnachtige hooggebergte van Iran. Volgens Turkse en internationale bronnen zijn er rond de duizend vluchtelingen per dag. Het is waarschijnlijk een voorhoede. Als steden als Kandahar vallen en zelfs Kabul bedreigd wordt, vrezen Turken dat er een miljoenenexodus op gang komt. Afghanistan telt ruim twee keer zo veel inwoners als Syrië.

Afgelopen week brak in Turkije een nieuwe fase aan in het publieke debat. Waren Turken tot voor kort tamelijk voorzichtig om openlijk kritiek te uiten op het grote aantal vluchtelingen, inmiddels is daar weinig meer van over. Zelfs vertegenwoordigers van grote ondernemersfamilies – normaal uiterst terughoudend met politieke uitspraken – waren nogal expliciet. Arzu Sabanci van de op een na rijkste en bijzonder invloedrijke ondernemersfamillie Sabanci deed op Instagram uitspraken als „Ik wil geen vluchtelingen meer in mijn land” en „Stop de stille bezetting”. Het werden trending topics. Vrouwen als zij hebben voor veel (jonge) Turken een soort filmsterrenstatus.

Ook de linkse oppositiepartij CHP keert zich steeds explicieter tegen de miljoenen vluchtelingen in Turkije en wil een nieuwe vluchtelingenstroom uit Afghanistan tegen elke prijs voorkomen. Het land zou het economisch niet meer aan kunnen. Erdogan zelf noemt de CHP racistisch en blijft verder redelijk stil. Toch heeft hij de bewaking van de grens met Iran opgevoerd om Afghaanse vluchtelingen zoveel mogelijk tegen te houden. Dat lukt vooralsnog nauwelijks.

Erdogan beseft dat hij het bestaande milde vluchtelingenbeleid door de binnenlandse spanningen moeilijk overeind kan houden. Zeker als daadwerkelijk een stroom van honderdduizenden of zelfs miljoenen vluchtelingen uit Afghanistan richting Turkije op gang komt, iets wat binnen enkele weken kan gebeuren als in Afghanistan het tij niet keert. Het is de vraag of de Turkije-deal, destijds bedoeld voor Syriërs, bij zo’n nieuwe Turkse vluchtelingenkoers in stand blijft. Bovendien was de deal tijdelijk en uitzonderlijk. Europa doet er goed aan zich daarop voor te bereiden.

Aylin Bilic is ondernemer en publicist.