Zingende mensen op balkons, op 14 maart 2020 in Turijn, in een reactie op de coronacrisis.

Foto Francesco Giase/RVM Broadcast/Mondadori Portfolio via Getty Images

Interview

Muziek helpt om de eenzaamheid tijdens corona te bestrijden, blijkt uit onderzoek

Muziekwetenschap Uit een grote internationale studie blijkt dat respondenten meer naar muziek gingen luisteren in lockdown en het belang van muziek toenam. Vooral de thematische coronamuziek hielp bij het omgaan met isolement.

In maart 2020, toen de wereld op slot ging, zag de Deense muziekcognitiewetenschapper Niels Chr. Hansen van Aarhus University de vele video’s van balkonconcerten en liedjes met boodschappen over handen wassen. Hij vermoedde dat dit nieuwe fenomeen meer behelsde dan voorlichting: dat muziek luisteren en muziek maken manieren zijn om het sociale isolement te doorstaan.

Voor muziekwetenschappers en sociologen biedt een samenleving in lockdown een unieke onderzoekssituatie. Sinds het voorjaar van 2020 vormde zich een netwerk van ruim vierhonderd onderzoekers uit 43 landen, verenigd onder de noemer ‘Musicovid’. Vorige maand publiceerde Hansen de eerste resultaten van zijn eigen grote enquête, Viral tunes, gehouden onder ruim 5.000 respondenten in Denemarken, Italië, Frankrijk, India en de Verenigde Staten (alleen de staat New York).

Wat blijkt: niet alleen werd er meer muziek geluisterd, vooral de thematische coronamuziek hielp bij het reguleren van emoties. Het muzikaal delen en bezingen van lockdown-ervaringen gaf een idee van samenzijn, van sociaal contact, zelfs in het isolement van de huiskamer.

Wat was er al bekend over muziek als emotionele overlevingsstrategie?

„We weten dat mensen muziek in hun dagelijks leven veel gebruiken voor het reguleren van hun emoties. Vooral jongeren luisteren vaak meerdere uren per dag, waarbij het emotionele aspect erg belangrijk is. Er zijn twee tegenstrijdige manieren waarop dat kan werken. Ten eerste dat je naar droevige muziek luistert als je droevig bent en naar vrolijke muziek als je vrolijk bent. Dat is hoe de meeste mensen het gebruiken. Maar ten tweede kan het ook werken om naar vrolijke muziek te luisteren om je op te peppen. We denken trouwens vaak over droevige muziek als iets negatiefs, maar voor veel mensen zijn zaken als melancholie, nostalgie en verdriet ook positieve zaken. En bijvoorbeeld metalfans hebben positieve ervaringen met het luisteren naar boze muziek.”

Hoe gebruikten mensen het in de lockdown-maanden april en mei 2020?

„Meer dan de helft van de respondenten gaf aan dat ze muziek gebruikten om met emoties om te gaan. Film en televisiekijken was de belangrijkste vrijetijdsbesteding en daarna muziek luisteren. Andere hobby’s, als tuinieren en handwerk, namen ook toe, maar muziek maakte een veel grotere sprong.

„Daarbij zien we ook dat het belang van sommige functies van muziek groter werd. Muziek hielp hen zich op te vrolijken, energie te geven of juist te ontspannen. Dat werkte vooral voor de mensen die negatieve gevoelens hadden en eenzaam waren. Mensen die positiever waren ingesteld zagen muziek meer als een sociale activiteit, muziek als vervanging voor gezelschap. Dat gold nog meer voor de mensen die muziek maakten: zingen, een instrument bespelen of dansen. Zelfs als ze het niet online deelden gaf het een gevoel van gemeenschappelijkheid.”

Uit het onderzoek blijkt ook dat mensen vooral naar thematische coronamuziek gingen luisteren.

„Dat is misschien wel de belangrijkste conclusie. Het waren vooral de mensen die naar coronamuziek luisterden – zoals de balkonconcerten, onlineconcerten, corona coversongs – die daar emotioneel profijt van hadden. Met andere woorden: het is vooral muziek die aansluit bij je eigen sociale situatie die effectief is als ‘coping strategy’. Dat suggereert dat mensen muziek maken die de tijd reflecteert, omdat het hen helpt bij het verwerken van de emoties die daarmee gepaard gaan. Een functie van muziek in de samenleving is het helpen omgaan met de crisis.”

In een tweede onderzoek verzamelt u voorbeelden van coronamuziek. Wat is het beeld dat daaruit komt?

„Veruit de meeste coronasongs en -video’s die respondenten aandragen zijn positief. We weten uit het verleden dat muziek bij rampen vaak ook gebruikt wordt om te herdenken en rouwen, maar dat lijkt nu minder het geval. Er is wel sociaal commentaar over het dragen van mondkapjes en mensen die te dichtbij komen, maar dat is vaak humoristisch verpakt.”

Uw onderzoek richt zich op de eerste lockdown, een jaar geleden. Zou het beeld inmiddels niet anders zijn?

„Zeker. Toen was er een gevoel van het samen doorstaan van de crisis. Uit andere onderzoeken weten we dat coronamuziek inmiddels politieker is, met kritiek op de maatregelen, met complottheorieën. Waarschijnlijk is ook het belang van muziek als ‘coping strategy’ afgenomen. In de maanden april en mei van 2020 lieten de wereldwijde Google-zoekopdrachten een enorme toename zien van de combinatie corona en muziek. Daarna nam dat sterk af, terwijl in veel landen de lockdown voortduurde.”

Lees ook: Epidemische muziek is van alle tijden

Welke vragen wilt u nog onderzoeken?

„Het is interessant om inhoudsanalyses te maken van de video’s en liedjes die gedeeld worden, en van de reacties op sociale media daarbij. Het geeft een idee welke waarden mensen toeschrijven aan de muziek. Zo zie je dat de verschillende coronaplaylists op Spotify in twee uitersten vallen, enerzijds positieve party-muziek en anderzijds droevige, contemplatieve muziek. Daar lijkt dezelfde tweedeling uit ons onderzoek te gelden: positief ingestelde mensen zoeken in muziek vertier en gezelschap, mensen met negatieve emoties hebben belang bij muziek met lagere energie en ruimte voor reflectie.”