Waar is de mondige Wit-Rus nog veilig? 'Een rondje hardlopen, dat durf ik niet meer'

Wit-Rusland Wit-Russische ballingen maken zich grote zorgen nu het regime van Loekasjenko hen steeds vaker ook over de grens bedreigt.

Waar ben je als mondige Wit-Rus nog veilig? Die vraag houdt activisten, journalisten, vluchtelingen en zelfs sporters die zich afzetten tegen het regime van Aleksandr Loekasjenko bezig. In Minsk waant geen enkele tegenstander van ‘de laatste dictator van Europa’ zich beschermd. En na een reeks bizarre incidenten over de grens, zijn zij ook daarbuiten hun leven niet meer zeker. De lange arm van het Wit-Russische regime, en vooral die van de geheime dienst KGB, wordt overal gevreesd.

„Mijn vader belde me deze week uit Wit-Rusland om me te smeken of ik alsjeblieft in wil gaan op het aanbod van de Poolse politie om mij persoonlijk te beschermen”, vertelt Ales Zarembjoek in Warschau. Hij is voorzitter van Belaruski Dom (Wit-Russisch Huis) een stichting die zich al een decennium ontfermt over de Wit-Russische diaspora in Polen en zich sinds de gemanipuleerde presidentsverkiezingen van een jaar geleden vooral bezighoudt met nieuwe politieke vluchtelingen.

Dinsdag werd Vitali Sjisjov (26), de directeur van de Oekraïense variant van Belaruski Dom, dood gevonden in Kiev, hangend aan een boom. Hoewel dit de indruk wekt van zelfmoord, heeft de Oekraïense politie een moordonderzoek geopend. Volgens ooggetuigen waren sporen van geweld zichtbaar op zijn lichaam. Zijn vrouw en vrienden geloven niet dat de jonge activist een einde aan zijn leven maakte. President Volodymyr Zelensky heeft zijn veiligheidsdiensten woensdag opgedragen Wit-Russische ballingen extra te beveiligen.

De dood van Sjisjov volgde op de kaping van een Ryanair-vlucht in mei, waarbij het toestel met journalist en activist Roman Pratasevitsj aan boord werd gedwongen in Minsk te landen. Hij zou daarna gemarteld zijn en leeft nu onder huisarrest. In Tokio wist de Wit-Russische atlete Kristina Timanovskaja dit weekend ternauwernood te ontsnappen aan een gedwongen terugkeer naar Wit-Rusland. Zij is niet politiek actief, maar had slechts publiekelijk kritiek geuit op haar coaches.

Lees ook: President Loekasjenko woedend over Wit-Russische ‘Instagram-diva’

‘Heel, heel erg bang’

Zarembjoek (39) kwam al elf jaar geleden als vluchteling naar Polen. Hij was op lokaal niveau politiek actief in Wit-Rusland, toen er plotseling een crimineel onderzoek naar hem werd ingesteld, vertelt hij. Voor het eerst sinds zijn ontsnapping destijds is hij „heel, heel erg bang”. Hij houdt in Warschau kantoor in een jarendertigvilla aan de oostelijke oever van de rivier de Wisla. De Poolse regering heeft de voormalige residentie van de Franse ambassadeur ter beschikking gesteld aan Belaruski Dom. De bel aan de groene poort is verwijderd en alleen wie een afspraak heeft en zich telefonisch weet te identificeren, wordt binnengelaten. De lokale politie komt regelmatig poolshoogte nemen.

De Poolse en ook de Litouwse overheid hebben zich sinds het hardhandig neerslaan van anti-Loekasjenko-protesten in Wit-Rusland vorig jaar over veel dissidenten ontfermd. De schaduwregering onder leiding van oppositieleider Svetlana Tichanovskaja opereert vanuit Vilnius. Oppositiemedia als het YouTube- en Telegram-kanaal Nexta zitten in Warschau. Net als vele gevluchte demonstranten. Hardloopster Timanovskaja is inmiddels in Warschau aangekomen, nadat ze woensdag van Tokio naar Wenen vloog. Haar echtgenoot, dit weekend gevlucht naar Kiev, zal zich dan bij haar voegen.

Ik wil niet paranoïde zijn. Het doel van terreur is mensen bang maken, dat moeten we niet laten gebeuren

Franak Viacorka

„We hopen dat we in de Europese Unie veiliger zijn dan in Oekraïne”, zegt Zarembjoek, die een speldje met de in Wit-Rusland verboden rood-witte vlag op zijn donkerblauwe jasje draagt.

Binnen de EU heeft Loekasjenko nog geen dodelijke slachtoffers gemaakt, maar dat hij probeert de unie te ontregelen, staat vast. Niet alleen kidnapte hij Roman Pratasevitsj toen die onderweg was van Griekenland naar zijn woonplaats Vilnius. Ook zijn de laatste maanden duizenden mensen uit met name Irak door Loekasjenko aangemoedigd naar Minsk te vliegen, om vervolgens illegaal naar Litouwen over te steken.

Oppositieleider Svetlana Tichanovskaja met Wit-Russische diaspora in Londen eerder deze week. Foto Peter Nicholls/Reuters

Rechterhand Tichanovskaja

Net als in Polen voelen vijanden van Loekasjenko zich ook in Litouwen onzeker. De Wit-Russische journalist Franak Viacorka (33) vluchtte vorig jaar via Kiev naar Vilnius en werd daar de rechterhand van oppositieleider Tichanovskaja. „Ik wist dat ik nergens veilig zou zijn. De KGB heeft mensen buiten Wit-Rusland gemobiliseerd om Loekasjenko’s regime te beschermen. Dat doen zij met ongelimiteerde methoden”, zegt hij aan de telefoon. „Dit betekent dat agenten weten wat ze moeten doen wanneer zij worden opgeroepen voor een smerige klus, zoals het elimineren, vernietigen of in diskrediet brengen van Wit-Russen die zijn gevlucht.”

In tegenstelling tot Tichanovskaja heeft Viacorka in Litouwen geen persoonlijke beveiliging. Als prominent oppositielid heeft hij wel zijn eigen maatregelen getroffen, zoals het zorgvuldig beschermen van zijn gegevens online. „Digitale discipline is heel belangrijk. Daarnaast zijn we erg voorzichtig wie we ontmoeten en spreken.” Ondanks die voorzorg wil Viacorka „niet paranoïde” zijn. „Het doel van terreur is om de mensen bang te maken. Dat moeten we niet laten gebeuren.”

Exporteur van chaos

Waar Loekasjenko zich tijdens de crisis die in 2014 uitbrak in Oekraïne vooral opwierp als stabiele bemiddelaar in de regio, is hij nu „promotor van oorlog en conflict, een exporteur van chaos”, zegt Viacorka. „De Wit-Russische crisis verplaatst zich buiten landsgrenzen, raakt de buurlanden en vormt zo een bedreiging voor de hele regio.” De enige manier om dat een halt toe te roepen, vinden zowel Zarembjoek als Viacorka, zijn hardere en strenge sancties om uiteindelijk het regime ten val te brengen.

Ondanks de aanwijzingen dat Vitali Sjisjov voor zijn dood in Kiev werd gevolgd door Wit-Russische agenten, vindt Viacorka het nog te vroeg om de KGB als dader aan te wijzen. Hij wijst op de moord op de prominente Wit-Russische journalist Pavel Sjeremet, die in 2016 op klaarlichte dag in het centrum van Kiev met een autobom om het leven kwam. Ondanks harde beloftes van toenmalig Oekraïense president Petro Porosjenko werd de moord nooit helemaal opgehelderd en bleek de Oekraïense geheime dienst SBOe het onderzoek te traineren.

Een rondje wandelen of hardlopen, dat durf ik niet meer. Ik ga nooit meer ergens alleen naartoe

Ales Zarembjoek

Ales Zarembjoek mijdt Oekraïne voorlopig. „De Poolse autoriteiten hebben ons eerder al ontraden daar nog naartoe te reizen. Maar ook binnen de EU kan niemand onze veiligheid garanderen”, beseft hij.

De voorzitter van Belaruski Dom is nog niet overtuigd dat hij 24 uur per dag bodyguards nodig heeft. „Maar ik ga nooit meer ergens alleen naartoe. Een rondje wandelen of hardlopen, dat durf ik niet meer.” Hij vergelijkt de handelwijze van Loekasjenko met die van de Russische leider Vladimir Poetin. „En die deinst er zelfs niet voor terug om in Londen iemand te vergiftigen.”