Reportage

Sinds de bergen rond Raini brullend tot leven kwamen, is het Indiase dorp slapeloos

Natuurgeweld India Na een verwoestende overstroming in de Indiase staat Uttarakhand in februari groeien de zorgen over de bouwdrift in de kwetsbare Himalaya. „Hopelijk is dit een wake-upcall.”

De restanten van een door de vloedgolf verwoest gebouw aan de rand van Raini.
De restanten van een door de vloedgolf verwoest gebouw aan de rand van Raini. Foto Eva Oude Elferink

Alsof iemand op een zware trommel slaat. Bam, bam. Eerst dacht Devki Devi (63) nog dat ze het zich inbeeldde, dat haar gedachten de grauwe Rishi Ganga-rivier beneden in het dal ’s nachts zo deden razen. Maar toen vertelden anderen in Raini dat zij het sinds die ene dag ook hoorden. De trommel, het gebulder. Zo was de rivier nooit, zegt Devi in kleermakerszit voor haar huis met uitzicht op groene bergtoppen. „Ze hebben de goden boos gemaakt.”

In Raini, een dorp verspreid over twee steile hellingen in de Indiase Himalaya, gaan de nachten nu al maanden slapeloos voorbij. Iedereen is bang, zegt Devi. Bang voor een herhaling van die ochtend in februari, toen de bergen rond de heilige Nanda Devi, een van ’s werelds hoogste toppen, brullend tot leven kwamen en een door een stofwolk omgeven vloedgolf zo hoog als een flat door het dal stortte.

Een halfjaar later buigen wetenschappers zich nog altijd over de vraag wat precies een enorm stuk rots met ijs deed loskomen en de Rishi Ganga veranderde in een kolkende massa vol puin. Gewezen wordt op de ongebruikelijk warme januarimaand. Satellietbeelden tonen hoe in de dagen voor de ramp sneeuw op de toppen in rap tempo verdween, een dooiende permafrost die de regio verder destabiliseert.

Volgens inwoner Devki Devi is iedereen in Raini bang voor een herhaling van de vloedgolf. Foto Eva Oude Elferink

Verwrongen staal

De destructie was enorm. De kraters in de bergwand, de dikke laag grijs slib in het dal. En aan de rand van Raini resten verwrongen staal waar die dag nog een stuwdam stond. Van de zeker vijftig mannen die daar aan het werk waren, is nooit meer een spoor gevonden.

De meeste doden, 140 van de ruim 200 in totaal, vielen acht kilometer stroomafwaarts van Raini, waar een nog veel grotere stuwdam in aanbouw is. Meer dan honderd werknemers werden door de vloedgolf overvallen in de tunnels die zij aan het aanleggen waren. Nog altijd rijden graafmachines af en aan om het puin hier uit te ruimen. De schade aan beide projecten wordt geraamd op 185 miljoen euro.

Keer op keer hebben we tegen de bedrijfsmensen gezegd dat ze hier niet moesten bouwen

Devki Devi inwoner Raini

„Keer op keer hebben we tegen de bedrijfsmensen gezegd dat ze hier niet moesten bouwen”, zegt Devi. „Maar ze wilden niet luisteren.” De tragedie in Chamoli, het district in de staat Uttarakhand waarin Raini ligt, was even aangekondigd als verrassend. Experts roepen al jaren dat stijgende temperaturen de fragiele Himalaya nog onvoorspelbaarder maken. Evenals dat ze waarschuwen dat de bouwdrift in de regio natuurrampen onvermijdelijker maakt en de impact ervan vergroot.

Lees ook: Dorpelingen betalen de prijs voor elektriciteit uit de Himalaya

„In zekere zin waren we aan het wachten op een gebeurtenis zoals in Chamoli”, zegt David Molden, tot voor kort directeur van het in Kathmandu gevestigde International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD), een intergouvernementele organisatie. Toch kon Molden zijn ogen nauwelijks geloven toen hij video’s van de stortvloed kreeg toegestuurd. „My god, de schaal”, klinkt het maanden later door de telefoon.

De extreme hitte in de Verenigde Staten, de verwoestende overstromingen in Europa en China, de stortvloed in Chamoli. In korte tijd hebben ze beleidmakers met hun neus op een ongemakkelijk feit gedrukt: klimaatverandering is geen toekomstscenario meer. In de Himalaya weten de bewoners dit al lang. Ze hebben geen rapport nodig dat hen vertelt dat het smelttempo van gletsjers hier sinds het begin van de eeuw verdubbelde.

Ze zien het gebeuren. Ze zien de sneeuwval veranderen, de aardverschuivingen door erosie toenemen. En hun machtige rivieren opzwellen, met al eerder dodelijke gevolgen.

Zoals in 2013. Op enkele uren rijden van Raini kwamen bij het pelgrimsoord Kedarnath zeker vijfduizend mensen om toen plotselinge intense regens een gletsjermeer deden overstromen. Tot de dag van vandaag zijn niet alle lichamen geborgen van slachtoffers die bedolven raakten onder de vloed vol puin en gruis. Een deel daarvan afkomstig van de stuwdammen die ook hier op het pad van de watervloed lagen en verwoest werden.

Een inwoner van het dorp Raini.

Foto Eva Oude Elferink

Netwerk van stuwdammen

Het drama in Kedarnath liet een onflatteus licht schijnen op de ambities van de regering in Uttarakhand. Die wil bergen en rivieren gebruiken om op grote schaal hydro-elektriciteit op te wekken. Een netwerk van 450 stuwdammen moest hiervoor zorgen. Ten tijde van de ramp waren zo’n negentig dammen al operationeel en nog eens veertig in aanbouw, ondanks protesten van bewoners uit omliggende dorpen.

Maar na Kedarnath bemoeide het Hooggerechtshof zich ermee. Een onderzoekscommissie werd aangesteld die oordeelde dat de aanwezigheid van dammen de verwoestende kracht van de stortvloed had versterkt. Dammen bouwen op hoogten nabij gletsjers, zoals die in Raini, noemde de commissie een „recept voor rampen”. Er kwam een verbod op nieuwe projecten, tot ongenoegen van de lokale regering. Verschillende beroepszaken lopen nog.

De weg naar Raini leidt langs adembenemende vergezichten en steile kliffen, maar vooral ook langs graafmachines. Die halen overal brokstukken weg die van hogerop naar beneden zijn gerold, daarbij soms diepe kraters in het asfalt achterlatend. Niemand die ongeduldig toetert bij de zoveelste opstopping, zo gaat het hier nu eenmaal. „Opgepast, aardverschuivingsgevoelig gebied” staat op grote borden.

De graafmachines zijn er ook om een andere reden: de verbreding van 889 kilometer aan asfalt die vier belangrijke pelgrimsoorden in Uttarakhand met elkaar verbindt. De Char Dham-snelweg is een prestigeproject van de regering van premier Modi, die belooft dat deze meer toerisme en dus meer inkomsten naar de regio zal brengen. Bovendien zou de verbreding nodig zijn om het leger sneller toegang tot de grens met China te geven.

Ook dit project is omstreden. Critici wijzen erop hoe het op grote schaal kappen van bomen en het graven in de berghellingen – soms met behulp van gecontroleerde explosies – de grond nog brozer maakt, waardoor de kans op aardverschuivingen toeneemt.

Ook hier is het Hof ingeschakeld en een commissie ingesteld. Daags na de stortvloed legde de voorzitter van die commissie, de milieuactivist Ravi Chopra, in een brief aan de rechters een verband tussen de ramp in Chamoli en projecten als de Char Dham: „De cumulatieve impact van dergelijke activiteiten op de nabije gletsjers kan niet worden genegeerd”, schreef de 75-jarige Chopra. De advocaat van de regering ontkent dat er sprake is van een verband.

In Raini sloegen de inwoners begin jaren zeventig al alarm over de gevaren van ontbossing. Ze moet een jaar of veertien zijn geweest, denkt Devki Devi. Ze woonde toen nog in een dorpje aan de andere kant van de helling. „Op een dag verscheen een man uit Raini die op een trommel begon te slaan.” Iedereen meekomen, riep hij. In een bos nabij Raini stonden houthakkers op het punt voor een commercieel bedrijf een paar duizend bomen te vellen.

Zover kwam het niet. „De vrouwen uit het dorp gingen ertussen staan”, vertelt Devi trots. Ze knuffelden en omcirkelden de bomen, dagenlang. Foto’s van de vrouwen, gekleed in de traditionele kledij die Devi ook draagt, hun armen stevig om de bomen geslagen, gingen de wereld over. De Chipko-beweging (chipko betekent los vertaald ‘vastklampen’) zou uitgroeien tot de inspiratiebron voor het toen nog prille milieuactivisme in India.

Het maakt de recente ramp nog wranger. Opnieuw gingen foto’s van Raini de wereld over. Maar dit keer als schrikbeeld van wat de miljoenen bewoners van de Himalaya te wachten staat.

Waar Devi’s jong overleden echtgenoot ooit abrikozen- en walnotenbomen had geplant, glinstert deze ochtend zwart zeil. Dat moet voorkomen dat moessonregens de nu kale bergwand verder verkruimelen op de nieuwe weg die onder Raini wordt aangelegd. De oude weg werd samen met Devi’s bomen in de stortvloed verzwolgen. Het verlies dat haar buurvrouw leed is nog groter, zegt ze zachtjes: haar zoon werkte voor de stuwdam.

Die dam was vanaf het begin verdoemd, vertelt Devi. Toen in 2011 de toenmalige eigenaar een laatste inspectie kwam uitvoeren voor de feestelijke inauguratie van het project, vond een aardverschuiving plaats. De man werd geraakt door een rotsblok en overleed ter plekke. Een paar jaar later legde een overstroming de herbouw opnieuw stil. Devi: „En nu is de dam helemaal verwoest. Er liggen zo veel mensen begraven.”

Hopelijk is dit een wake-upcall, zegt David Molden, die Kathmandu begin dit jaar voor Seattle inruilde („hier is het ook al zo warm!”). Onder zijn leiding publiceerde ICIMOD in 2019 een grootschalige studie met een alarmerende conclusie: zelfs als de opwarming van de aarde tot 1,5 graad beperkt blijft, zoals afgesproken in het klimaatakkoord van Parijs, zal een derde van de gletsjers in de Himalaya in 2100 zijn gesmolten.

„Er is veel politieke druk voor ontwikkeling”, stelt Molden. „In deze regio is er nog veel armoede en de vraag naar energie is enorm. Maar we mogen de natuur niet uit het oog verliezen, want uiteindelijk betalen we daarvoor de prijs.”

Betonnen barrage

In een ruim kantoor in een wit met blauwe containercabine zet Rajendra Prasad Ahirwar zijn bril recht. Ahirwar is de projectleider van de lager gelegen stuwdam in Tapovan, waar 140 werknemers omkwamen. De kolossale betonnen barrage die als een muur over de rivier loopt, staat nog, erboven een dikke laag grijs gruis. Hun dam heeft juist een ergere ramp voorkomen, zegt hij. „Zonder waren dorpen stroomafwaarts weggevaagd.”

Van een streep door het project halen, zoals een groep activisten en dorpelingen uit Raini via de rechter probeert af te dwingen, moet Ahirwar niets weten. Het is zeer spijtig dat zo veel werknemers zijn omgekomen, zegt hij. „Maar dit is een once in a lifetime incident.” Bovendien, natuurrampen kunnen overal voorkomen. „We kunnen klimaatverandering niet stoppen. Dat betekent niet dat we ontwikkeling moeten stoppen.”

De bewoners van Raini zagen hun zorgen deze week bevestigd. In een rapport aan de regering adviseren door hen aangestelde geologen het dorp naar een „veilige, alternatieve locatie te verplaatsen”, meldt The Hindustan Times. De helling waarop Raini staat is te instabiel geworden.