Opinie

Private ruimtevaartrace ontmaskert grootse visies

Haroon Sheikh

Met de nodige fascinatie bekeek ik de lancering van de New Shepard-raket van Blue Origin, het ruimtevaartbedrijf van Jeff Bezos. Als liefhebber van de sciencefictionboeken van Isaac Asimov vind ik elke stap van de mens in de oneindige ruimte interessant. Ook de groeiende geopolitieke betekenis van de ruimte voor landen als de Verenigde Staten en China is reden om het te volgen. Toch wrong er iets bij deze lancering.

Om daar de vinger op te kunnen leggen, zocht ik verschillende commentaren op en die bleken uiterst negatief. Het verbazingwekkende was echter dat zij allemaal negatief waren om verschillende redenen.

Wat zegt dat over de betekenis van deze raketlancering? Zou ze een symbool van onze tijd kunnen zijn, waardoor ze tegelijkertijd fascineert en afstoot en uitnodigt tot allerlei verschillende interpretaties? Is ruimtevaart something we love to hate, omdat dit iets zegt over de wereld waar we in leven? Zo ja, wat kunnen we er dan in lezen?

Allereerst lijkt het een symbool voor de ongebreidelde macht van het grootkapitaal. Amazon-oprichter Jeff Bezos is de rijkste man van de wereld. Eigenzinnige miljardairs domineren de wereld van de private ruimtevaart. De persoonlijke concurrentie van Bezos met Elon Musk en Richard Branson wordt mooi beschreven in het boek The Space Barons van Christian Davenport. Later dit jaar plant SpaceX, het bedrijf van Elon Musk, een bemande vlucht die nog hoger de lucht in gaat.

Die macht van het grootkapitaal is waarschijnlijk ook de reden dat maar weinig mensen enthousiast werden van het feit dat een van de vier passagiers een 18-jarige Nederlander was, die daarmee de jongste persoon ooit in de ruimte werd. Zijn plek aan boord kreeg hij door een ticketveiling waar zijn vader een onbekend aantal miljoenen euro’s heeft geboden.

De krachtmeting tussen superrijken brengt een ander symbolisch aspect aan het licht. Het machismo van de rijken neemt vaak fallische vormen aan. Denk aan de Trump Tower. Zo ook in het geval van ruimtevaart, zie de vorm van de raket van Blue Origin.

De ruimte-ondernemers presenteren grootse visies over hun ambities. Bezos voorziet zwevende ruimtekolonies in immense schepen waar miljarden mensen kunnen wonen. Musk heeft zijn zinnen gezet op Mars. Hij heeft ooit gezegd dat hij de aarde duurzamer wil maken met elektrische auto’s, maar als duurzaamheid faalt, hebben wij plan B nodig: migratie naar Mars. Op het eerste gezicht klinkt dat misschien aannemelijk. Vooruitkijkend zelfs. Maar het is natuurlijk een belachelijke gedachte. De meest onherbergzame plek op aarde is paradijselijk vergeleken met de omstandigheden op de rode planeet. Wat voor ecologische vernietiging moet er hier plaatsvinden om Mars een plausibel alternatief te maken voor menselijk leven op aarde?

Lees ook: De ruimte is van cruciaal belang voor de aarde, en daarom zijn er regels nodig

Hiermee komen we bij een dieper punt waar het wringt: de manier waarop Silicon Valley onze toekomst vormgeeft. Jarenlang heeft Big Tech grootse visies over wereldverbetering gepresenteerd. En het heeft daarvoor grootse instrumenten als het internet ontwikkeld. In werkelijkheid echter zijn die instrumenten ingezet voor problematische en banale doelen als het vergroten van advertentie-inkomsten.

Ook over de ruimte dus presenteren Bezos en Musk grootse toekomstvisies, maar de werkelijkheid is dat de raketten worden ingezet voor zoiets banaals als toerisme. Dat kwam tot uiting in de discussie over de benaming van de passagiers van de ruimtereis. Terwijl die werden gepresenteerd als ‘astronauten’, merkten commentatoren op dat een passagier van een vliegtuig ook geen piloot is. De passagiers van Blue Origin waren toeristen.

Critici van Silicon Valley als Mariana Mazzucato wijzen de inzet van technologie af en roepen op tot missiegedreven innovaties. Innovatie zou op belangrijkere doelen gericht moeten zijn dan op betere gadgets of advertentie-inkomsten. De ironie is dat het klassieke voorbeeld dat zij daarbij gebruikt de maanlanding is en zij spreekt van moonshot-projecten.

De hedendaagse tochten naar de ruimte presenteren zich als moonshots, maar zij zijn een voortzetting van het bestaande model van Silicon Valley. Grootse technologieën met nog grotere toekomstvisies, maar in werkelijkheid is het de nieuwste vorm van luxetoerisme.

Dat brengt ons bij de laatste verbeelding van de tijdgeest. In tijden van corona ligt toerisme onder de loep. Reizen is met onzekerheid en angsten omgeven. De pandemie roept bovendien vragen op over onze achteloze omgang met de wereld, waarvan toerisme een uitingsvorm is. Die achteloosheid werd uitvergroot in beeld gebracht door tien minuten ruimtetoerisme.

Haroon Sheikh is filosoof, verbonden aan de WRR en de VU. Maxim Februari is deze week afwezig.