Opinie

‘Bij corruptie denken we aan verre landen, maar hoe zit het dan met de recente donaties aan CDA, D66 en VVD?’

Partijfinanciering Politieke donaties dragen op allerlei manieren bij aan politieke ongelijkheid. Leg grote donaties aan banden om corruptie te voorkomen, betoogt .

De lege Handelingenkamer van de Tweede Kamer.
De lege Handelingenkamer van de Tweede Kamer. Foto David van Dam

Als het gaat om macht en ongelijkheid wanen we ons in Nederland de naïeve onschuld zelve. Bij termen als corruptie en oligarchie denken we alleen aan verre landen. Het mag hier dan misschien niet altíjd goed gaan, maar we proberen in elk geval iedereen gelijke toegang tot de macht te geven. Tenminste, dat lijkt de consensus te zijn.

Door de recente onthullingen dat verschillende politieke partijen, in het bijzonder CDA, D66 en VVD, grote donaties hebben ontvangen tijdens de afgelopen verkiezingscampagne werd dit zelfbeeld licht op de proef gesteld. Deze donaties worden mogelijk gemaakt door het feit dat politieke geldstromen, zeker in vergelijking met andere landen, in Nederland nauwelijks worden gereguleerd en bestaande regels makkelijk omzeild worden. Er ontstond slechts bescheiden, zeer tijdelijke ophef.

Deze vluchtige aandacht is kwalijk. In een democratie horen grote donaties niet thuis. Ze versterken politieke ongelijkheid en creëren een corrupte overheid. Ja, er gaan relatief bescheiden bedragen om in de Nederlandse politiek, zeker in vergelijking met een land als de Verenigde Staten, maar de trend is in de verkeerde richting, en zelfs kleine bedragen zijn problematisch.

Naar de gevolgen van politieke donaties voor beleid in Nederland is naar mijn weten geen onderzoek gedaan, maar de gerapporteerde incidenten laten weinig ruimte voor twijfel. Zo voegde het CDA een pleidooi voor extra onderwijstrainingen toe aan haar verkiezingsprogramma na een miljoenendonatie van fondsenwerver Hans van der Wind, wiens bedrijf zulke trainingen verzorgt. In afwachting van definitief bewijs kunnen we de redelijke conclusie trekken: de vraag is niet óf donaties invloed kopen, maar hoe en hoeveel.

Dineren met VVD-politici

Deze conclusie wordt versterkt door het feit dat politieke donaties op verschillende manieren kunnen leiden tot ander beleid. Veel donateurs en fondsenwervers ontkennen dat zij verkiezingsprogramma’s willen beïnvloeden, wat in sommige gevallen ongetwijfeld klopt. Maar als deze donateurs een partij uitkiezen die hun mening al verkondigt en de campagnekas spekken, kan dit alsnog de verkiezingsuitslag beïnvloeden. Want hoewel een goed gefundeerde campagne bepaald geen garantie voor succes is, is het aannemelijk dat het wel helpt.

We moeten ook niet onderschatten hoe belangrijk toegang tot machthebbers is. Neem de avonden waar ondernemers tegen betaling met prominente VVD-politici dineren. Hoe vaker politici zich begeven in een bepaalde kring, des te meer zij dat wereldbeeld zullen internaliseren. Zelfs als dit niet valt af te lezen aan officiële standpunten kan dit van groot belang zijn in hun dagelijkse werk. Donaties kunnen dus via diverse routes doorsijpelen in het beleidsproces.

Corruptie is geen exotisch fenomeen, het treedt ook hier op

Naast directe donaties zijn er ook veel andere manieren waarop geld omgezet wordt in politieke invloed. Zo participeren mensen met hoge inkomens makkelijker in allerlei politieke activiteiten, en komen politici zelf vaak uit hogere sociaaleconomische milieus, wat doorwerkt in hun prioriteiten en percepties. Hoe belangrijk elk van deze bronnen van politieke ongelijkheid zijn weten we niet, we weten wel dát ze politieke ongelijkheid opleveren.

Uit mijn eigen onderzoek (met Armen Hakhverdian) blijkt dat meningen van Tweede Kamerleden vaker overeenkomen met de voorkeuren van welgestelde burgers dan van burgers met midden- en lage inkomens. En ook in beleidsuitkomsten zien we sterke ongelijkheid. Voor bijna 300 mogelijke beleidsveranderingen tussen 1979 en 2012 geldt dat beleid nauw aansluit op de voorkeuren van welgestelde Nederlanders. Minderbedeelden hebben weinig tot geen invloed.

Het is ondemocratisch

Er zijn diverse antwoorden op de vraag wat erg is aan donaties en de ongelijke invloed die zij bevorderen. De dooddoener is dat dit het vertrouwen in de politiek schaadt – maar bovenal is het simpelweg ondemocratisch. Het ondermijnt het democratische uitgangspunt dat iedereen gelijke mogelijkheden heeft tot vertegenwoordiging.

Zoals de politiek theoreticus Camila Vergara beargumenteert moeten we dit zien als een vorm van corruptie: een politiek bestel dat de belangen van een kleine groep bevoordeelde burgers behartigt, ten koste van de meerderheid. Corruptie is niet per se een individueel of illegaal verschijnsel, het kan het hele systeem omvatten. Kortom: corruptie is geen exotisch fenomeen, het treedt ook hier op.

Lees ook dit interview: ‘Beschuldiging van corruptie is ernstig’

Politieke donaties zijn slechts één bron van de politieke ongelijkheid in Nederland, en het fenomeen neemt slechts een relatief bescheiden vorm aan. Maar het laatste dat we nodig hebben is meer corruptie dan nu al bestaat. Het verbieden van donaties boven 5.000 euro per jaar en van stichtingen, zoals politicoloog Simon Otjes voorstelt, is een goed begin om het tij te keren. Meer transparantie aangaande donaties en het instellen van onafhankelijk toezicht zijn andere logische maatregelen. Door de invloed van geld op politieke besluitvorming aan banden te leggen komen we iets dichterbij ons zelfbeeld van een gelijkwaardig land.