Reportage

Bewoners van Bergen op Zoom voelen de gevolgen van de gemeentebezuinigingen

Bezuinigen in Brabant Acht op de tien gemeenten krijgen de begroting niet rond in 2021. Bergen op Zoom ook niet? „Inwoners zeggen: kom niet aan het dna van de stad. Hou die gebouwen vast en blijf daar zorg voor dragen.”

De Grote Markt in het West-Brabantse Bergen op Zoom, waar flink dit jaar bezuinigd moet worden.
De Grote Markt in het West-Brabantse Bergen op Zoom, waar flink dit jaar bezuinigd moet worden. Foto Merlin Daleman

Het voetbalveld delen met de concurrent, zelf het gras maaien, de kleedkamers schoonmaken en andere klussen op het sportpark doen. Er wordt bezuinigd in de West-Brabantse gemeente Bergen op Zoom en de gevolgen daarvan zijn voor de inwoners merkbaar. Zoals bij voetbalvereniging MOC’17 – die zal het sportpark straks waarschijnlijk gaan delen met andere verenigingen en hoeft niet meer op de gemeente te rekenen voor het onderhoud ervan. Dat gebeurt nu nog door mensen die in dienst zijn van de gemeente. Straks moeten vrijwilligers dat overnemen. De club heeft nu 250 vrijwilligers, en daar moeten zeker twintig mensen bij. Een uitdaging, zegt voorzitter Jurgen van Zwol. „Zeker in een tijd dat het lastig is vrijwilligers te vinden.”

Toneelverenigingen, het centrum voor kunsten, sportclubs, het museum: ze kregen alle minder geld. Ook de viering van carnaval, Vastenavend in het Bergs, komt in het nauw. De vier miljoen euro die gereserveerd was voor het opknappen van de bouwloodsen voor de wagens is ingetrokken. Dat geld is hard nodig om de tekorten op te lossen.

Voetbalclub MOC’17 moet de velden gaan delen. Foto Merlin Daleman

Onderaan de lijst

Uit de ‘benchmark Nederlandse gemeenten’ van accountantskantoor BDO bleek dit jaar dat acht op de tien gemeenten de begroting niet rond krijgen in 2021. Bergen op Zoom bungelt op die lijst bijna onderaan: op plek 53 van de 56 in de categorie ‘gemeenten tussen de 50.000 en 100.000 inwoners’. Alleen Barneveld, Schiedam en Rijswijk scoren lager.

Oorzaak van de tekorten zijn onder andere de decentralisaties waardoor lokale overheden nu onder meer verantwoordelijk zijn geworden voor de kosten van het zogenoemde ‘sociaal domein’, zoals de thuiszorg, sociale ondersteuning en jeugdhulp. Daarvoor kregen zij nauwelijks extra geld van het Rijk, dat ruim 31,8 miljard euro verdeelt over alle 352 gemeenten. Honderden gemeenten dreigen daarom te staken als het Rijk geen extra geld levert voor die extra taken.

Daar komt de coronacrisis bovenop. Minder winkelend publiek dat parkeergeld betaalt, geen evenementen die leges opleveren. Bergen op Zoom besloot begin 2020 te bezuinigen. Aanvankelijk ging het om een te bezuinigen bedrag van 15 miljoen euro, dat is later bijgesteld tot 13 miljoen structureel. De bedoeling is dat deze bezuiniging in 2024 bereikt wordt. De gemeente – de stad Bergen op Zoom en de dorpen Halsteren en Lepelstraat – heeft een schuld van ruim 250 miljoen euro. Die moet naar beneden, maar nog belangrijker is de jaarlijkse begroting rond te krijgen.

In Bergen op Zoom moet fors bezuinigd worden.

Foto Merlin Daleman

Stad van stoet en spel

Bergen op Zoom heeft veel natuur, een historisch stadscentrum met honderden monumenten en een stadspaleis. De stad van stoet en spel – een Bergenaar heeft weinig redenen nodig om zich te verkleden en in een stoet door de stad te trekken.

Erg feestelijk is het er al een tijdje niet. Het college heeft in 2020 een stop op nieuwe uitgaven ingevoerd: er werd tijdelijk geen nieuw personeel aangenomen, inhuur van extern personeel werd beperkt en ook investeringen zijn aan banden gelegd. Ondertussen doen wethouders verwoede pogingen de financiën op orde te krijgen.

Bergen profileert zich als cultuurstad, van stoet en spel, juist daar wordt gekort

Peet Bakx voormalig PvdA-raadslid

Arm wil gemeenteraadslid Aydin Akkaya van het lokale GBWP, de grootste partij, de gemeente niet noemen. „Door bezuinigingen te spreiden over twintig of dertig jaar kunnen we op een normale manier door blijven leven. We hebben 300 miljoen aan bezittingen. Als we willen, kunnen we ons erfgoed verkopen en alle schulden in een dag aflossen.”

Hij doelt dan op de vele gebouwen waarvan de gemeente eigenaar is. Zoals het voormalige stadhuis en de Blokstallen 3, waar veel cultuurverenigingen repeteren. Of de synagoge. Het college wilde ze verkopen, maar de raad ging ervoor liggen.

Voor het college is er geen taboe in deze fase, zegt wethouder Petra Koenders (financiën, partijloos). Het college keek eerst waarop zonder al te veel pijn te bezuinigen viel. Door organisaties samen te voegen bijvoorbeeld, waardoor er minder geld van de gemeente heen hoeft. Er is ook gekeken naar de taken die de gemeente nu uitvoert. Daar wil het college vijf miljoen op bezuinigen. Er gaan 65 fte verdwijnen, vooral bij de cultuur- en sportafdelingen van de gemeente.

Uit het onderzoek ‘Gemeenten in de knel’ van de Vereniging Nederlandse Gemeenten blijkt dat Bergen op Zoom geen uitzondering is. Veel gemeenten hebben de voorbije jaren bezuinigd, waardoor de uitgaven met circa 15 procent zijn afgenomen.

Beeld uit Bergen op Zoom.

Foto Merlin Daleman

Reserves aangesproken

Het wringt in de financiële verhoudingen tussen het Rijk en de gemeente, ziet Caspar van den Berg, hoogleraar bestuurskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. „De bestedingsruimte voor veel gemeenten is heel erg krap.” De inkomsten komen voor het overgrote deel uit een pot van het Rijk, het Gemeentefonds. Hoeveel elke gemeente krijgt, wordt bepaald door middel van een ingewikkelde formule van tientallen variabelen, waaronder inwonertal, oppervlakte en sociaal-economische achterstand. Voor Bergen op Zoom komt dat neer op circa 100 miljoen euro per jaar.

Doordat de kosten voor gemeenten in het sociaal domein aanzienlijk zijn toegenomen, eet dat de toch al beperkte vrije ruimte in de gemeentebegroting voor een deel op.

Bestuurskundige Van den Berg: „Zo wordt er veel geld gebruikt of worden reserves aangesproken, waardoor andere voorzieningen in de gemeente niet meer betaald kunnen worden, zoals de bibliotheek, het theater of sportfaciliteiten. Terwijl die voorzieningen cruciaal zijn voor de lokale gemeenschap.” Alleen meer geld naar gemeenten lost het probleem niet op, zegt Van den Berg. „Er moet gekeken worden naar hoe de financiële verhoudingen structureel verbeterd kunnen worden.”

Lees ook: Het geld van de gemeenten raakt op, en dat gaat iedereen merken

Korten op minima?

In Bergen is zelfs overwogen mensen met het minste geld, de minima, nog verder te korten. Alle extra’s zouden geschrapt worden: minder geld voor de huishoudelijke hulp en meer controle op het gebruik van de deeltaxi.

Bij woningcorporatie Stadlander zorgde dat voor onrust, zeker in combinatie met de coronacrisis. Het gaat om zijn doelgroep, zegt bestuurder Marc van der Steen. Mensen die het onder normale omstandigheden al moeilijk genoeg hebben. „Veel mensen zijn bezig met de vraag of ze nog genoeg eten hebben en hoe ze voor de kinderen moeten zorgen.”

De raad stemde tegen en ook het college besloot de plannen voor versobering van het minimabeleid niet door te zetten. Maar de kans is volgens Van der Steen reëel dat er in de toekomst alsnog minder geld naar de minima gaat om kosten te besparen. Hij blijft daarom in gesprek met de gemeente om tot oplossingen te komen.

Vanzelfsprekendheid bestaat niet meer, zegt raadslid Akkaya van GBWP. Is het nodig dat de gemeente betaalt voor een muziekschool? Wethouder Koenders: „Veel gemeenten hebben zo’n school al op afstand gezet. Ze zorgen dat het ondersteund wordt, maar betalen niet alles. Dat kunnen wij ook doen.”

Lees ook: Honderden gemeenten dreigen te staken als Rijk niet bijspringt

Ook andere subsidies gaan onder de loep. Wijkhuizen hebben bijvoorbeeld een belangrijke functie. Het is volgens Koenders „niet te doen” al die locaties te bekostigen. Er wordt onderzocht hoe het wel kan. Er loopt al een pilot om een wijkhuis zo in te richten dat ook maatschappelijke organisaties er terecht kunnen.

Zo moet het verenigingsleven volgend jaar 10 procent inleveren. Veel? Dat is afhankelijk van de situatie, zegt Akkaya. „Bij grote organisaties kan het een paar banen kosten. Bij andere gaat het om een paar honderd euro per jaar. Met een beetje creativiteit kun je best besparen op je uitgaven.”

Ook het onderhoud van het terrein moet voetbalclub MOC’17 meer zelf gaan doen.

Foto Merlin Daleman

Optimistisch

Van Zwol van de voetbalclub is optimistisch. Het voordeel is dat MOC’17 een grote club van 1.200 leden is, met grote betrokkenheid van de leden en ouders van de jeugdleden, zegt hij. Ondanks ‘corona’ redt de club het. „Dat komt door de combinatie van steunmaatregelen, medewerking van leden, sponsoren en opgebouwde financiële reserves.”

Hij vraagt zich wel af wat er gebeurt als straks weer volledig gevoetbald mag worden. „Zijn de leden nog steeds enthousiast of zorgt corona ervoor dat ze hun aandacht verleggen naar nieuwe sporten?”

Sommige bezuinigingen moet je niet te snel doen, merkte Koenders. „De samenleving heeft tijd nodig om eraan te wennen en te bedenken: hoe kunnen we dat overnemen?” Zo ligt de verkoop van historische panden gevoelig. Toen de synagoge kortstondig in de verkoop stond, protesteerden inwoners omdat ze bang waren dat het historische karakter van het pand zou verdwijnen. Koenders: „Inwoners zeggen: kom niet aan het dna van de stad. Hou die gebouwen vast en blijf daar zorg voor dragen.”

Ex-PvdA-raadslid Peet Bakx vindt dat de bezuinigingen eerlijk verdeeld moeten worden. De cultuursector wordt volgens hem te hard geraakt. „Dat is geen vrijetijdsbesteding. Het is van grote economische waarde en biedt veel werkgelegenheid.” Kijk goed naar het sociaal domein, zegt hij. „Dat klinkt gek voor iemand die van huis uit sociaal-democraat is, maar daar kan met een betere organisatie veel bespaard worden.”

De afgelopen jaren is er te veel geld uitgegeven, zegt Bakx. „Het is een duivels dilemma. Bergen op Zoom profileert zich graag als cultuurstad, als de stad van stoet en spel, maar juist daar wordt gekort.”

Bergen profileert zich als cultuurstad, van stoet en spel, juist daar wordt gekort

Peet Bakx voormalig PvdA-raadslid

Flinke kluif

Vorig jaar zijn drie wethouders van buiten de stad aangesteld om met de bezuinigingen aan de slag te gaan, samen met twee zittende bestuurders. Bakx: „Er moet een nieuwe club komen die er op een frisse manier naar kan kijken. En op een andere manier bezuinigt. Gelukkig zijn er volgend jaar gemeenteraadsverkiezingen.”

De velden delen met andere verenigingen zal nog een flinke kluif opleveren, zegt Jurgen van Zwol van de Bergse voetbalclub. Een logische combinatie is die van een club die op zaterdag wedstrijden speelt en eentje die dat op zondag doet. „Maar dan zit je doordeweeks nog met de verdeling van de trainingsavonden. Dat moeten we goed plannen. En hopen dat we nog wel hetzelfde aantal trainingen kunnen blijven bieden.”