Reportage

Het duel met de VS werd dus toch de laatste wedstrijd van bondscoach Sarina Wiegman

Voetbal De Nederlandse voetbalsters toonden in de kwartfinale van de Spelen geen ontzag meer voor de Amerikaanse ploeg, maar verloren na strafschoppen toch. Bondscoach Sarina Wiegman neemt afscheid zonder olympische medaille.

Topscorer Vivianne Miedema (rechts) wordt getroost na afloop van de verloren strafschoppenserie tegen de VS.
Topscorer Vivianne Miedema (rechts) wordt getroost na afloop van de verloren strafschoppenserie tegen de VS. Foto Kiichiro Sato/AP

Ze hebben erop geoefend. Sarina Wiegman, de bondscoach, gelooft daarin. Een strafschop is te trainen. Ze heeft haar speelsters er één laten nemen toen er publiek was bij de open dag van de Oranjevrouwen in Zeist. Ze heeft er spelletjes van gemaakt. Strafpunten bij een misser. Alles om maar een beetje de druk van een penaltyserie na te bootsen.

Van alle speelsters in de wereld weet dit Nederlands elftal hoe ze normaal gesproken een strafschop nemen. Er is een speciaal datasysteem voor aangelegd. Links, rechts, door het midden. Hard, zacht, laag. Keepster Sari van Veenendaal heeft de lijstjes in haar hoofd.

Nederland tegen de Verenigde Staten, kwartfinale van deze Olympische Spelen, werd 2-2. Vivianne Miedema loopt richting de penaltystip. Ze legt de bal zorgvuldig op de stip. Stampt het veld even aan. Dan neemt ze een aanloop.

„Dit is het moment”, heeft Sarina Wiegman voor de wedstrijd steeds tegen haar speelsters gezegd. Ze hebben het tegen elkaar gezegd. Tegen de buitenwereld. Er komt geen betere kans om de VS te verslaan. „Ze maken minder indruk dan eerder”, zei Wiegman. En: „We zien mogelijkheden”, „ze hebben struggles”, „ze lijken zoekende”. Sterspeler Lieke Martens zag het ook: „Dit is niet meer het onverslaanbare USA waar iedereen tegenop kijkt.”

Inderdaad, Team USA worstelt. Verloren van Zweden, kansloos, met 3-0. Gelijkspel tegen Australië, 0-0.

Het was vooral die laatste wedstrijd waardoor Sarina Wiegman het gevoel had gekregen dat er iets mogelijk was. Ze had gezien dat het team van Vlatko Andonovski ervoor kóós om te verdedigen. Nooit eerder had Wiegman gezien dat Team USA niet van de eigen kracht uitging, maar angstig achterover leunde om toch vooral de poulefase maar te overleven. Dát was voor Wiegman het teken dat de heerschappij van de VS weleens over zou kunnen zijn.

In het Nissanstadion in Yokohama pikt Vivianne Miedema na achttien minuten in deze kwartfinale de bal op in het strafschopgebied. Ze tikt, met de rug naar het doel, de bal over een verdediger. Dan draait ze, pijlsnel en schiet. Onhoudbaar in de verre hoek: 1-0. Haar negende goal al dit toernooi. Aan de zijlijn steekt Wiegman haar linkervuist in de lucht. Ze springt, schreeuwt.

Heel even heeft Nederland dan het initiatief. Totdat Sam Mewis mee naar voren sluipt en geen Nederlandse haar in de gaten houdt. Voorzet, kopbal, doelpunt. Drie minuten later: niemand die de bal wegwerkt na een corner van de VS. Hij valt voor de voeten van Lynn Williams en die kan vrij binnenschieten: 2-1. De tiende tegengoal al dit toernooi voor Nederland en dat is geen toeval. Te vaak gaat het mis achterin, is de organisatie weg, ziet het er chaotisch uit. Oranje moet in de achtervolging.

Een sport overheersen zoals de Amerikaanse voetbalvrouwen is zeldzaam. Van de zes Olympische voetbaltoernooien voor vrouwen wonnen ze er vier. Geen land is vaker wereldkampioen geworden. De laatste keer was in 2019, tegen Nederland (2-0).

Lees ook dit profiel van de Amerikaans sterspeelster Megan Rapinoe

Sterspelers Alex Morgan en Megan Rapinoe zijn beroemdheden. Rapinoe is haar eigen sport ontstegen door haar rol in het maatschappelijk debat. Ze doorbrak een taboe over homoseksualiteit in de sport door open te zijn over haar relatie met basketbalster Sue Bird, ze weigert het Amerikaanse volkslied mee te zingen vanwege politiegeweld tegen zwarte mensen, ze sloeg – met het hele team – een uitnodiging van ex-president Donald Trump af om naar het Witte Huis te komen. Het maakt haar geliefd, gehaat en vaak onzeker, schreef ze in haar biografie Eén Leven. ’s Nachts in bed kan ze zichzelf wakker houden met vragen. Doe ik het goed? Verdien ik alle aandacht? Houden de mensen van me?

Ze kunnen het nu wel toegeven. In de WK-finale van 2019, toen Nederland van de VS verloor met 2-0, hadden de speelsters ontzag gehad voor de tegenstander. Die tijd is voorbij, zei Lieke Martens vooraf. Het Nederlands elftal is sinds die WK-finale beter geworden, volwassener, minder angstig. „Er is nog steeds veel respect, maar geen ontzag meer”, zei Martens.

Beste spits ter wereld

Wat heeft Vivianne Miedema weinig ruimte nodig in Yokohama. Tien minuten na rust worstelt ze zich met de bal langs een verdediger, kijkt even op – een echte kans is het niet eens – en schiet de bal hard in de hoek. Opnieuw laat ze zien de beste spits ter wereld te zijn, zoals ze dat bij Arsenal al een paar jaar toont. Haar goal doet iets met Oranje. De ploeg van Wiegman durft nu aan te vallen, drukt de VS steeds verder naar achteren.

Een voorzet vanaf de rechterkant, tien minuten voor tijd. Lineth Beerensteyn wil koppen, maar wordt hard in haar rug geduwd. De scheidsrechter twijfelt niet. Penalty. Martens weet wat ze moet doen. Ze heeft een dag van tevoren al haar hoek gekozen. Thuis oefent ze soms op strafschoppen met haar vriend, Sparta-keeper Benjamin van Leer. Hij pakt veel, maar scoren bij een vrouwelijke keeper is makkelijker, vindt Martens.

Links van de keeper schiet ze. Zacht. Te zacht. Een makkelijke redding van Alyssa Naeher. Martens slaat haar handen even voor haar ogen. Ze weet het, dit was dé kans. Shanice van de Sanden – die eerder is gewisseld – loopt vanaf de reservebank naar de zijlijn, klapt in haar handen. Vergeten Lieke, meteen vergeten, we moeten door.

Verliezen? De Amerikaanse vrouwen weten nauwelijks wat het is. En zo hoort het ook, in de harde sportcultuur waarin ze zijn opgegroeid. Het geeft ze een voorsprong op het mondiale podium die zo groot is dat ze bijna nooit verliezen. En dat dus ook niet gewend zijn. Ooit werd een bondscoach ontslagen nadat hij 55 wedstrijden ongeslagen bleef er er één verloor. De vorige bondscoach Jill Ellis werd twee keer wereldkampioen, maar er was altijd kritiek op haar. Het kon altijd harder, sneller, vaardiger, beter.

Haar opvolger Vlatko Andonovski, sinds 2019 bondscoach, had voor deze Olympische Spelen nog nooit verloren. Ook voor hem is dat de normaalste zaak van de wereld. De New York Times portretteerde hem voor dit toernooi. De kop: ‘De coach die niet kan verliezen’. Andonovski groeide op in Skopje , Noord-Macedonië en speelde in de jeugdopleiding van F.K. Vardar. In tien jaar verloor hij er twee wedstrijden. Andonovski bleek uiteindelijk niet goed genoeg als profvoetballer – hij besloot als coach voor het hoogste te gaan.

Wat een spanning in de verlenging. Goal van Martens afgekeurd, twee doelpunten van de Verenigde Staten geannuleerd. Allemaal buitenspel. De videoscheidsrechter kijkt soms wel minutenlang naar de beelden – ingehouden adem. Dan het eindsignaal: 2-2.

Vivianne Miedema neemt haar aanloop. Ze schiet, maar ziet meteen de keeper naar de goede hoek duiken. Mis. En de Amerikaanse vrouwen scoren, één voor één, allemaal. Als Aniek Nouwen ook mist, is het duidelijk. Megan Rapinoe gaat achter de bal staan, schiet keihard in de kruising. Einde toernooi voor de Oranjevrouwen. Lieke Martens is ontroostbaar. Verloren loopt ze over het veld, de tranen druppelen over haar wangen het veld op. Ploeggenoten proberen haar te troosten. Tevergeefs.

Sarina Wiegman met aanvalster Lineth Beerensteyn Foto Kiichiro Sato/AP

De erfenis van Wiegman

Het zou niet haar laatste wedstrijd worden. Sarina Wiegman wilde de gedachte niet in haar hoofd toelaten. Natuurlijk, het is bekend dat ze na dit toernooi stopt als bondscoach en naar Engeland gaat, maar ze wilde er niet over praten. „Ik heb nog drie wedstrijden te gaan”, zei ze vooraf. „Afgesproken.”

Het werd dus wel haar laatste. Fysiek zal ze niet meer op de bank zitten, maar haar bijdrage aan het vrouwenvoetbal in Nederland beklijft. De sport is groot geworden. Niet alléén door haar, maar wel voor een groot deel. Zij was het die het Nederlands elftal professionaliseerde, die op soms Amerikaanse wijze afspraken maakte en verwachtte dat die werden nagekomen. Winnaarsmentaliteit en zelfvertrouwen in het team bracht. Tekenend was haar reactie na de verloren WK-finale in 2019. Heel Nederland was trots op de finaleplaats, maar zij wilde geen feest vieren. Geen beker is geen feest.

Lees ook dit interview met bondscoach Sarina Wiegman: ‘Als vrouw kan je geen steken laten vallen’

Hoogtepunt blijft de Europese titel in 2017. Het was dé katalysator voor het vrouwenvoetbal in Nederland. Ineens waren wedstrijden van de ‘Oranje Leeuwinnen’ (soms) uitverkocht en keken miljoenen mensen op televisie naar de vrouwen. Waar de selectie nog maar een paar jaar terug blij was met alle aandacht van pers en publiek, moesten spelers ineens worden afgeschermd. Lieke Martens ging naar FC Barcelona, Vivianne Miedema werd bij Arsenal de beste spits ter wereld.

De nieuwe bondscoach, Mark Parsons, moet het succes continueren. Het voetbal is op hoger niveau gebracht, maar veel moet beter: de competitie is nog zwak en slecht bekeken en in het Nederlands elftal is het kwaliteitsverschil tussen aanval en verdediging nog groot. Dat Parsons is aangesteld – als man – kwam mede doordat er relatief weinig vrouwelijke topcoaches zijn in Nederland. Ook daarin kan de sport nog groeien.

Maar zoals vroeger zal het niet meer worden. Als kind maakte Sarina Wiegman mee dat een goal van haar werd afgekeurd, omdat ze een meisje was. Nu kan zij, vertelde ze NRC eerder, emotioneel worden als ze ziet welke kansen vrouwen krijgen in het voetbal. „Ze kunnen nu elke dag trainen, beschikken over een krachttrainer, diëtist, video-analist. In mijn tijd was dat ondenkbaar.”

Een groots afscheid wil Wiegman niet. Als coach schittert ze graag, als mens houdt ze van de luwte. Voor haar was het momentje na de wedstrijd tegen de VS genoeg. Toen de speelsters en staf nog één keer bij elkaar stonden op het veld, armen over elkaar. Dat haar team zei hoe graag ze haar méér hadden willen geven. En hoe trots ze zijn. Op wat ze met elkaar hebben bereikt.