Opinie

Europa, wees een spin

In Europa

Klemens von Metternich, tussen 1809 en 1848 minister van Buitenlandse Zaken van het Habsburgse Rijk, hield van spinnen. „Ik heb vaak het idee”, zei hij eens, „dat ik middenin een groot, zelfgeweven web zit, net als mijn vrienden de spinnen die ik zo bewonder. Zo’n web is mooi om naar te kijken, ambachtelijk gemaakt en sterk genoeg om een lichte aanval te weerstaan, al gaat het bij een flinke windvlaag kapot.”

Europese leiders moeten deze woorden ter harte nemen, nu het vertrek van westerse troepen uit Afghanistan een machts- en veiligheidsvacuüm in Centraal-Azië veroorzaakt. Het westerse ‘web’ in die regio is grotendeels kapot. China en Rusland maken er dankbaar gebruik van en zoeken toenadering tot de Taliban, die nu grote delen van Afghanistan heroveren.

Deze week had de Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi een stroef gesprek met de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken Wendy Sherman, om een dag later geanimeerd overleg te voeren met een Taliban-vertegenwoordiger. Om morele redenen vinden Europese landen zakendoen met de Taliban lastig. Daarom moeten ze des te harder een ander web weven, met minder extreme, stabiele landen in Centraal-Azië. Een van de sleutellanden: Kazachstan.

Europa is, net als destijds het Habsburgse Rijk, vanwege interne verdeeldheid en constante bezuinigingen een militaire dwerg. Tegelijkertijd kunnen bedreigingen van alle kanten komen. Om zichzelf te beschermen, moet het oorlogen voorkomen of op afstand houden, en zijn omgeving stabiel houden. De Habsburgers deden dat door allianties te sluiten met iedereen die kon helpen. Ze coöpteerden God en zijn grootmoeder in hun diplomatieke en militaire spinnenweb, zelfs landen met wie ze vaak ruzie hadden en onbetrouwbare rivalen – zelfs als die allianties niet lang stand hielden, was er weer kostbare tijd gewonnen. Tijdrekken en allianties sluiten om oorlog te voorkomen was Metternichs belangrijkste strategie. „Zijn grootste verdienste”, zei zijn Franse collega Charles-Maurice de Talleyrand eens nijdig, „is dat wij allemaal onze tijd verspillen omdat hij denkt dat hij daar beter van wordt.”

In zijn jonge jaren schreef Henry Kissinger een Metternich-biografie (A World Restored, 1957). Kissinger, als minister van Buitenlandse Zaken later een boegbeeld van Amerikaanse Realpolitik, was onder de indruk van de manier waarop de Habsburgers tijd en geduld als diplomatiek wapen gebruikten. In woelige tijden, als je niet wist welke kant de wereld op ging en je ontwikkelingen moeilijk kon sturen, kon je met tijdrekken een hoop rampspoed buiten de deur houden.

Tijd rekken helpt een zwakkere partij rampspoed op afstand te houden.

Die strategie moet Europa in Centraal-Azië toepassen. Het Westerse plan om via Afghanistan de regio te beheersen, werd een fiasco. Als de Taliban Afghanistan met Russische en Chinese steun heroveren, kan het weer een speeltuin worden voor extremistische, islamistische groepen. Dat is slecht nieuws voor Europa, omdat de migratiedruk zal stijgen (dat begint al) en de drugs- en wapenhandel zal floreren, waarmee deze groepen hun geld verdienen. Ook buurlanden kunnen uit het lood raken.

Hetzelfde gebeurt in de Sahara. Europa doet er goed aan om, net als in Afrika, nieuwe allianties te smeden in de regio. Niet voor wilde militaire avonturen, maar om Europa’s omgeving stabieler te maken, de energievoorziening veilig te stellen en te zorgen dat China en Rusland niet iedereen inpalmen.

De EU heeft allerlei programma’s met Kazachstan. Maar als we meer en strategischer investeren in Europese diplomatie, kan dit immense land tussen China, Rusland en Europa, een Europese regionale steunpilaar worden. Het staat redelijk los van Rusland, heeft stabiele instituties. De EU is zijn grootste handelspartner, gevolgd door China. In Centraal-Azië en Syrië treedt het, met enig gezag, soms als bemiddelaar op. Aan zijn regionale netwerken kan Europa veel hebben. Net als Turkije en Libië, waarmee Europa ook samenwerkt om instabiliteit op afstand te houden, is Kazachstan een autoritair land. Maar dat is Realpolitik: je moet roeien met de riemen die je hebt. De Habsburgers hebben het eeuwen volgehouden.