Een portret móét lijken, maar dat is nog niet zo simpel

Portrettekenen Een zomercursus door . Aflevering 2: de geportretteerde is zelden tevreden.

Een portret moet lijken. Maar dat is nog niet zo simpel. De geportretteerde, de tekenaar/schilder en de kijker hebben elk een eigen idee over wat wel en niet lijkt. De geportretteerde is zelden tevreden over de gelijkenis. De kijker ziet misschien wel wie het moet voorstellen, maar vindt toch dat het niet lijkt.

We kijken niet allemaal op dezelfde manier. De een ziet vooral de nieuwe bril, terwijl het de ander opvalt hoe ziek iemand eruit ziet. Dus kan het portret wat jou betreft prima lijken, terwijl iemand anders, met evenveel recht, kan vinden dat het niet zo is. En nog zoiets: een gezicht kan sterk veranderen in de loop der jaren. Welk van die verschillende koppen is dan het ware gezicht van de geportretteerde?

In dit mijnenveld kiest de portrettist vaak voor de zekerheid van de lineaal, door te zorgen dat de ogen, de neus, de mond en de oren precies de goede vorm hebben en zorgvuldig op de juiste plek staan.

Maar het gekke is dat je op een oude klassefoto de piepkleine koppies nog kunt herkennen. Kennelijk zijn een paar donkere en lichte strepen voldoende om iemand te identificeren.

Gelijkenis ontstaat niet uit de anatomische details maar uit het patroon van donker en licht. Kennis kan zelfs in de weg zitten, omdat je gaat tekenen/schilderen wat je weet, in plaats van wat je ziet.

Dat niet alles precies goed hoeft te staan zie je bijvoorbeeld ook bij Rembrandt. Op zijn mooie zelfportret uit 1652 staat het oog links te ver van de neus. Vergelijk het maar eens met zijn zelfportret uit 1657.

Oefening

Zoek een contrastrijke portretfoto op en trek de ogen, neus, mond, etc. precies over. Trek alleen lijnen, geen schaduwen. Doe het dan opnieuw, maar teken nu alleen de donkere partijen, zonder op de anatomische details te letten. Welke lijkt beter?

Prijsvraag: stuur een getekend of geschilderd portret in. De winnaar mag een workshop van Siegfried Woldhek bijwonen. Mail uw werk o.v.v. ‘Portret’ uiterlijk 6 september 2021 naar achterpagina@nrc.nl