Opinie

Onverdraagzaam rechts kan alleen worden bestreden door een rekkelijker links

Cultuuroorlog Een afwijkende mening over gender of racisme leidt vooral in de VS snel tot uitstoting door links. roept ertoe op andersdenkenden niet neer te sabelen.
Anti-racisme demonstratie in Breda.
Anti-racisme demonstratie in Breda. Foto MARCO DE SWART / EPA

Een verhaal uit velen: Edward Livingston, redacteur van het Amerikaanse medische vakblad JAMA (Journal of the American Medical Association), moest onlangs aftreden omdat hij een podcast had gemaakt over een gevoelig onderwerp. Hij liet zijn licht schijnen over mogelijke redenen waarom bepaalde niet-witte minderheden relatief zijn achtergebleven in de samenleving. Het zou goed zijn, zo had hij betoogd, om minder aandacht te besteden aan racisme en meer aan socio-economische factoren. Dat hij als witte man automatisch werd gezien als een racist vond hij verwerpelijk.

Deze uitspraak leidde tot een golf van verontwaardiging. De hoofdredacteur van het blad, Howard Bauchner, bood zijn verontschuldigingen aan voor de podcast, die hij beschreef als „inaccuraat, beledigend, kwetsend, en de JAMA onwaardig”. Ook hij moest aftreden. De podcast werd uiteraard meteen verwijderd.

Nu kan men best van mening verschillen met Livingston. Misschien had hij ongelijk. Maar moest hij daarom zijn baan opgeven? Zou het niet beter zijn geweest om zijn opinie met goede argumenten te weerleggen? Racisme is een reëel probleem, niet alleen in de VS. Een discussie daarover is nodig. Maar je krijgt de indruk dat die discussie in Engelstalige landen veel hoger oploopt dan elders. Waarom?

Rationele argumenten

Het ontslag van Livingston toont aan dat het hier niet echt gaat om een open debat met rationele argumenten. Dat zijn podcast moest verdwijnen en dat bovendien excuses moesten worden aangeboden wijst op iets anders, iets dat meer in de buurt komt van een soort theologie. Livingston was afgevallen van het ware geloof. Hij had gezondigd tegen een dogmatische stelling dat sociale en economische achterstand geheel is te wijten aan structureel racisme. Het is niet genoeg dat mensen of instellingen hun best doen om raciale vooroordelen te bestrijden; het geloof in dat doel moet voortdurend worden beleden. Als men dit onvoldoende doet, of zich niet houdt aan het vereiste taalgebruik, dan volgt publieke blamage.

Alweer, het Livingston-verhaal is er een uit velen. Er is een reeks van recente gevallen waarin afwijkende meningen over ras en gender uitmonden in bekentenissen, verontschuldigingen, en ontslagen, in meerdere westerse landen, maar vooral in de VS en andere Engelstalige landen.

Lees ook: De cancel culture in de VS laat geen ruimte voor de marge

Eén reden zou kunnen zijn dat racisme daar erger is dan elders (ik laat het racisme in China en andere niet-westerse landen even achterwege). De littekens van het slavernijverleden zijn in de VS nog duidelijk zichtbaar. Dit moet niet worden gebagatelliseerd. De voortdurende sociale ongelijkheid staat hier niet los van.

Er waren wel geen slavenplantages in Groot-Brittannië zelf, maar de Britse geschiedenis (net als de Nederlandse natuurlijk) is nauw met de slavenhandel verweven. Racisme is ook in het Verenigd Koninkrijk volop aanwezig, maar dit heeft minder te maken met de historie van slavernij in het Britse imperium dan met een oud vooroordeel over de vermeende superioriteit van witte mensen dat ook ver buiten de grenzen van de Angelsaksische wereld bestaat.

De koloniale hiërarchie was overal doorspekt met raciale vooroordelen, in Nederlands-Indië en Indochina niet minder dan in India of Birma. Hieraan werd tot voor kort in de geschiedenisboeken van voormalige koloniale mogendheden weinig aandacht besteed. Deels onder Amerikaanse invloed begint dit nu te veranderen. Maar het patroon van publieke schande, bekentenissen, en getuigenissen over morele zuiverheid, is toch gebruikelijker in de VS, Canada, Australië, en in iets mindere mate het VK, dan in andere landen met een koloniaal verleden.

Het patroon van publieke getuigenissen over morele zuiverheid is gebruikelijker in de VS dan in andere landen met een koloniaal verleden

Het zou kunnen dat dit samenhangt met de slachting onder de inheemse bevolking van landen in de Nieuwe Wereld. Rituele woorden over deze tragedies zijn een vast bestanddeel van culturele evenementen in die landen.

In Australië, bijvoorbeeld, wordt de aandacht bij literaire of andere artistieke festivals steevast gevestigd op het feit dat zij plaatsvinden op de bodem van de oorspronkelijke bewoners. Dit is ook gebruikelijk in Canada, en steeds vaker in de VS. Aan de herdenking van misdaden in het verleden is op zichzelf natuurlijk niets mis. Maar de rituele aard van dergelijke plechtigheden geven aan de getuigenissen van collectieve schuld iets haast godsdienstigs.

Dit is veel minder of zelfs helemaal niet het geval in andere landen met een even bloedig verleden van koloniale overheersing en slavernij. Van de oorspronkelijke bevolking van Argentinië is haast niets meer over. Brazilië importeerde veel meer mensen uit Afrika voor de slavernij dan de VS. Het is niet dat racisme in deze landen niet zou bestaan. Maar de ideologische vurigheid die anti-racisme in Noord-Amerika kenmerkt ontbreekt.

De Amerikaanse invloed is vermoedelijk groter in Engelstalige landen. Dit geldt ook voor de vorm van de beweging tegen het racisme. Maar ik geloof dat er een andere verklaring is voor die specifieke rituelen in Engelstalige landen, en ook in iets mindere mate in landen als Nederland die veel met hen gemeen hebben.

Lees ook: Het grote racismedebat en het grote racismegesprek

Biechten

Ondanks de opmars van evangelische christenen in Zuid-Amerika, is de Rooms-Katholieke Kerk daar nog steeds overheersend. Katholieken biechten hun zonden aan de priester om door God te worden vergeven. Het is geen rooms gebruik om zonden tegen het geloof in het openbaar te bekennen. Dat is veel meer een protestantse traditie.

Openbare bekentenissen is iets van protestanten sinds de Reformatie. Biechten voor een groot publiek gaan ook niet zozeer over dagelijkse zonden als om de bevestiging van het ware geloof. Men vraagt niet om vergiffenis van God, maar van de gemeenschap. Deze traditie die uit Engeland naar de VS is overgewaaid vond een enorm publiek eerst via de radio en later via de tv. De seculiere vorm hiervan is de gewoonte van filmsterren en andere beroemdheden om hun zonden op te biechten aan tv-interviewers zoals Oprah Winfrey. De druk op mensen om hun zonden tegen de geldige leer over ras en gender en public te bekennen, en om vergiffenis te vragen, is een variatie op dezelfde seculiere protestantse belijdenis.

Nu is het waarschijnlijk waar wat sommigen zeggen, dat vergeleken bij het ideologische fanatisme van extreem-rechtse volksmenners het dogmatisme en de onverdraagzaamheid van links (als men het überhaupt nog links kan noemen) betrekkelijk onschadelijk zijn. Trump en zijn navolgers vormen een grotere bedreiging voor de liberale democratie. Maar dat is een reden temeer om mensen niet onmiddellijk neer te sabelen zodra er maar een vermoeden is van morele onzuiverheid of ideologische afvalligheid.

Onverdraagzaam rechts kan alleen worden bestreden door een rekkelijker links dat open staat voor discussie en afwijkende meningen. Waar strijden we anders over?