‘Kijken op gevoel’ vertelt je iets waarvan je niet wist dat je het wilde weten

Zap Eenzame mannen zijn er veel in de kunst, zegt kunsthistoricus Wieteke van Zeil in Kijken op gevoel. „Intiem, zo omarmd te worden door een boomstam.”

Wieteke van Zeil naast de eenpersoonskapel ‘Shelter’ van kunstenaar Maria Roosen.
Wieteke van Zeil naast de eenpersoonskapel ‘Shelter’ van kunstenaar Maria Roosen. Beeld NTR

Kunstenaar Andy Warhol ging zelden naar een feestje zonder polaroidcamera, intieme vrienden filmde hij doorlopend, gesprekken met hen nam hij op. Altijd afstand tussen hem en de wereld.

De Britse schrijver en kunstcriticus Olivia Laing noemt hem in haar boek The Lonely City de beroemdste eenzame kunstenaar. Alle kunstenaars zijn eenzaam, beweert zij, en hun werk is de schakel tussen hen en de omgeving. Gevoelens verpakt in kunst, en als de kijker die gevoelens herkent, dan ontstaat er een „magische transactie”.

Eenzaamheid was het onderwerp van de derde aflevering van Kijken op gevoel (NTR), waarin kunsthistoricus Wieteke van Zeil de kijker op emotie-safari meeneemt naar kunstwerken die woede, verlangen, weerzin, vreugde en wanhoop uitdrukken. Monter stapt ze deze aflevering – in steeds een andere kleur jumpsuit – langs kunstwerken in musea en in het wild die eenzaamheid verbeelden of oproepen, en langs werken die zelf eenzaam zijn, of waarvan de maker eenzaam was.

Het Zagertje

Wanneer is een kunstwerk eenzaam? Als het er is, maar niet wordt opgemerkt. Neem Het Zagertje in het Leidsebosje, een van de drukste punten in Amsterdam. Een klein ijzeren mannetje in een boom, die een tak aan het doorzagen is. Wie het gemaakt heeft weet niemand en bijna niemand weet dat Het Zagertje er is.

Eén kunstwerk van lang geleden en ver van huis noemt Van Zeil ook eenzaam. Een hoofdtooi van een stamleider in Nieuw-Guinea, die gebruikt werd op dansfeesten, maar nu al een eeuw opgesloten zit in een glazen vitrine.

Zelfgekozen isolement vindt Wieteke van Zeil in de eenpersoonskapel Shelter van Maria Roosen, die in de tuin staat van het Agatha-klooster bij Nijmegen. Een uitgeholde boomstam in de vorm van een matroesjka pop waar een volledig mens in past. „Intiem, zo omarmd te worden door boomstam”, zegt Van Zeil als ze erin kruipt. De kunstenares maakt ondertussen foto’s en vindt dat de boom haar prachtig staat.

„Eenzame mannen zijn er veel in de kunst,” zegt de kunsthistoricus stellig. Rembrandt zal zijn zoon Titus toch niet zomaar zo in zichzelf gekeerd hebben geschilderd? Of wat te denken van videokunstenaar Guido van der Werve die in z’n piere-eentje over een dichtgevroren zee loopt, voor een gigantische ijsbreker uit. En zwart, het grote niks, dat al het licht opzuigt en niks teruggeeft, doet het goed in het eenzaamheidsgenre. De zwarte zaal en het zwarte water van Armando, het zwarte gat van Anish Kapoor, de wanden geschilderd met het allerzwartste pigment. Geen mens ziet nog reliëf of diepte, noch enig perspectief.

Pleinvrees

De Prinsegracht van Jan Weissenbruch lijkt geschilderd in de eerste maanden van de coronatijd: de verstilling, de afstand tussen de mensen onderling, de allenigheid van de individuen. Het schilderij is uit 1887, en je kijkt toch anders als je weet dat de schilder leed aan pleinvrees. Hij zou voor het eerst in tijden zijn huis hebben verlaten om de gracht te schilderen. Het werd zijn laatste werk, kort daarop overleed hij.

Met kunstprogramma’s op televisie overvalt je soms hetzelfde gevoel als in een groot museum: hoe lang gaat dit duren en moeten we echt ál die zalen door en alle bordjes lezen? Je hebt een zetje nodig, bedoel ik te zeggen. Liefst van iemand zoals Wieteke van Zeil. Iemand zonder volledigheidsdrang, die een beetje doorstapt en je iets vertelt waarvan je niet wist dat je het wilde weten.

Correctie (29 juli 2021): In een eerdere versie van dit artikel stond de titel van het boek van Olivia Laing fout. Dat is hierboven aangepast.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.