Een waar drama in het oerwoud met chimps en gorilla’s

Biologie Waarom zou een grote groep chimpansees een groep gorilla’s aanvallen? Onderzoekers zagen twee keer zo’n geweldsexplosie.

Twee volwassen chimpanseemannetjes in het Nationaal Park Loango in Gabon. In het gebied leven ook gorilla’s.
Twee volwassen chimpanseemannetjes in het Nationaal Park Loango in Gabon. In het gebied leven ook gorilla’s. Foto Lara M. Southern/Loango Chimpanzee Project

Een waar drama speelde zich af in het oerwoud van Gabon. Met haar baby op de buik probeert de gorilla-moeder te vluchten voor vier mannelijke chimpansees die haar achterna zitten in een boom, in Nationaal Park Loango. Eerst gaat ze omhoog in die boom, dan weer naar beneden, al die tijd schreeuwend en zwaaiend met haar armen, voorzover dat kan met die baby aan haar buik. Op de grond rent ze recht een wirwar van lianen in.

Het loopt slecht af. In de droge maar niet minder aangrijpende beschrijving van de primatologen Lara M. Southern, Tobias Deschner en Simone Pika vorige week in Scientific Reports: „De gorillavrouw wordt [daarna] zonder kind gezien, klimmend in een boom terwijl een aantal andere chimpansees haar in de gaten houden.” Ze kan ontsnappen.

Te grote overmacht

De gorillababy wordt direct daarna gezien in de handen van een jonge mannelijke chimpansee: dood, met een grote snee in de buik waaruit darmen hangen. Kort daarop worden in de buurt harde slagen van een gorilla op zijn borst gehoord: machteloos imponeergedrag van de silverback, die er eerder al vandoor is gegaan, twee van zijn vrouwen en een paar kinderen achterlatend bij meer dan twintig chimpansees. De baby wordt grotendeels door zeven chimps opgegeten.

Het zou een unieke gebeurtenis zijn geweest, deze aanval op 11 december 2019. Ware het niet dat in hetzelfde artikel in Scientific Reports nóg zo’n aanval wordt beschreven, bijna een jaar eerder, in hetzelfde gebied, en voor een deel door dezelfde chimpansees. Daar verdedigt de silverback zijn vrouwen wel, en hij weet zelfs een van de chimps, de jonge vrouw Gia, vrij ernstig te verwonden. Maar ook dan is de overmacht te groot, tien chimps springen op het veel grotere gorillamannetje en weten hem weg te jagen.

Direct daarna was een kort gejammer te horen

Uit het verslag van de onderzoekers

Daarna slagen ze erin een gorillababy te pakken. Een van de chimpansees „zette de baby voor zich op de grond en sloeg hem drie keer met zijn rechterhand. Het gorillakind leefde nog want zijn korte schreeuwtjes en gejammer waren duidelijk te horen. Direct daarna was een kort gejammer van een andere gorilla te horen, twintig meter verderop.” Hoe dit incident verder afliep was wegens de duisternis niet meer te zien. Het gorillalichaampje is niet teruggevonden.

Waarom deden de chimps dit? Om voedsel ging het niet, denken de betrokken primatologen. Chimpansees kunnen fanatieke jagers zijn, ook in het Loangobos, maar dan gedragen ze zich heel anders. Op jacht sluipen ze geruisloos en zoekend door het bos waarbij slechts zeer specifieke jachtroepen te horen zijn. Na afloop is er juist een soort feest: met veel roepen en opwinding, terwijl de leidende mannetjes het vlees verdelen. Hier waren de chimpansees vóór de aanval juist zeer luidruchtig en na de dood van de gorillababy was er geen enkele opwinding. De leidende mannetjes toonden geen belangstelling voor het gorillavlees, dat vrijwel helemaal door chimps van lage rang werd opgegeten.

De primatologen, verbonden aan het Max Planck Instituut in Leipzig en de Universiteit van Osnabrück, zoeken een verband met het doden van voedselconcurrenten, een fenomeen dat vooral bij roofdieren wordt gezien, maar ook wel bij kleinere apensoorten. Bij gorilla’s en chimps, die samen in het hele gebied ten noorden van de Kongo-rivier voorkomen, was dit gedrag nog niet gezien, maar de soorten zijn wél voedselconcurrenten. Afhankelijk van het gebied en het seizoen overlapt hun dieet tussen de 50 en 80 procent. In het Loangobos in Gabon zijn ook vreedzame ontmoetingen tussen de twee soorten gezien, maar altijd in een seizoen met weinig concurrentiedruk. De twee dodelijke ontmoetingen vonden daarbuiten plaats.

Slaan en bijten

Het gedrag van de chimps bij de aanval (luid geschreeuw, achtervolgingen, dreigend gedrag, slaan en bijten) leek sterk op hun inmiddels vaak geobserveerde gedrag tijdens ‘patrouilles’ langs de grenzen van het territorium waarbij ook – mits met ruime overmacht – overvallen op naburige chimpanseegroepen worden gepleegd. Daarbij worden soms ook baby’s van de buren gedood. Zo zouden naburige chimpanseegroepen, en vooral de moeders onder hen, worden afgeschrikt het territorium van de aanvallende groep te betreden. Het doel van de aanval op de gorilla’s kan niet veel anders zijn geweest, denken de primatologen.

Hoe normaal dit soort agressie tegenover gorilla’s is, blijft overigens onduidelijk. De primatologen sluiten niet uit dat de aanwezigheid van menselijke observatoren de machtsbalans ten gunste van de chimpansees heeft laten doorslaan. De chimps waren aan die menselijke aanwezigheid van biologen gewend, maar de gorilla’s helemaal niet. Zonder dat extra menselijke ‘gevaar’ waren de zilverruggen misschien niet gevlucht.