Botsing BIJ1 raakt de partij in het hart

Politiek Den Haag De partij BIJ1 is in conflict over de vraag van wie de partij eigenlijk is. Dit weekend komt de partij samen. „Ik geloof nog altijd in de droom van Sylvana.”

BIJ1-Kamerlid Sylvana Simons gaat kort voor een debat half juli bij het Tweede Kamergebouw op de foto met voorbijgangers.
BIJ1-Kamerlid Sylvana Simons gaat kort voor een debat half juli bij het Tweede Kamergebouw op de foto met voorbijgangers. Foto BART MAAT/ANP

Op woensdagavond 14 juli, in de late uren van een Kamerdebat over de coronacrisis in de Haagse Ridderzaal, gebeurde iets opmerkelijks. Premier Mark Rutte (VVD) was bezig een stapel ingediende Kamermoties in hoog tempo van commentaar te voorzien.

Het debat sukkelde naar een einde, totdat Rutte aanbelandde bij een motie van Sylvana Simons, fractievoorzitter van BIJ1. Simons had in haar motie geschreven dat het kabinet had gekozen voor het ‘gecontroleerd laten uitrazen’ van het coronavirus, en dat die strategie „meer dan 30.000 doden tot gevolg heeft gehad en potentieel honderdduizenden Nederlanders langdurig ziek heeft gemaakt”.

Rutte keek getergd en zei: „Woorden kunnen kwetsen. Wij zijn echt emotioneel geraakt door deze motie.” Rutte zei dat Simons „stoer” zat te doen, en dat „fatsoenlijke mensen” geen „onbeschaafde” moties indienen.

Enkele dagen later zegt Sylvana Simons in een gesprek: „Dit overkomt vrouwen al snel, en zwarte vrouwen nog meer. Het is racistisch mij een gebrek aan beschaving toe te wuiven. Hij weet als witte man wat beschaving is, en ik als zwarte vrouw mag het lef niet hebben hem tegen te spreken.”

BIJ1, dat in maart met één zetel in de Tweede Kamer kwam, houdt zaterdag een beladen algemene ledenvergadering. Daar moet ook duidelijk worden waarom Quinsy Gario, de nummer twee van de kandidatenlijst, begin deze week werd geschorst door het bestuur. Gario, kunstenaar en prominent activist in de antiracismebeweging, geniet veel sympathie. Een kritische brief aan het bestuur is door een paar honderd leden ondertekend, de partij heeft in totaal ruim drieduizend leden. Sommige afdelingen, zoals die in Den Haag, hebben zich solidair verklaard met hem. Ze verwijten het bestuur racisme.

BIJ1 is een reële bedreiging voor de bestaande liberale orde

Willem Schinkel, hoogleraar sociologie, actief lid BIJ1

De interne verdeeldheid komt naar boven op een moment dat BIJ1 een factor van betekenis is geworden in Den Haag. Simons, met een achtergrond als tv-presentator en danseres, gebruikt het podium van de plenaire vergaderzaal en weigert het politieke spel mee te spelen. Ze wil, zegt ze zelf, „inhakken op het systeem”; compromissen sluiten is daaraan ondergeschikt. De motie over de coronacrisis kreeg de steun van geen enkele andere partij. Andere partijen houden rekening met haar, bijvoorbeeld in haar eerste debatten over de Toeslagenaffaire en de bestuurscultuur in Den Haag. Ze grijpt die debatten aan om de samenhang te laten zien tussen thema’s als racisme, feminisme en antikapitalisme.

„BIJ1 is een reële bedreiging voor de bestaande liberale orde”, zegt de Rotterdamse socioloog en filosoof Willem Schinkel, die recent actief werd bij BIJ1. „We zijn er niet om parlementaire invloed te hebben, maar om de orde te verstoren.”

Met antropoloog Gloria Wekker werkt Schinkel aan het beginselprogramma van de partij. Op het laatste congres van BIJ1 zei hij in een toespraak: „Laten we niet naar Den Haag gaan om te babbelen, maar om te bevrijden. Niet om aan de macht te komen, maar om van de macht af te komen.” Partijideoloog wil hij zichzelf niet noemen. „Het is een racistische manoeuvre om te suggereren: mensen van kleur kunnen het zelf niet bedenken, dus er zal wel een witte man achter zitten.”

BIJ1 is in Den Haag „in een vacuüm gesprongen”, zegt politicoloog Liza Mügge, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. „De partij haakt aan bij sociale bewegingen die uitsluiting tegengaan, zoals Black Lives Matter. De antiracismebeweging heeft een sterke internationale component. Dat vindt via BIJ1 nu een weg naar de Nederlandse politiek.” Vanuit het idee van ‘intersectionaliteit’, ontstaan in Amerikaanse intellectuele kringen, wil BIJ1 verschillende soorten van onderdrukking en discriminatie in samenhang bezien. Zoals Willem Schinkel op het congres zei: „Wie het niet over racisme wil hebben, is een klimaatscepticus. Wie het niet over mondiale opwarming wil hebben, voert een politiek van racisme.”

Sylvana Simons: „Alleen in de academische en de activistische wereld werd er in Nederland over intersectionaliteit gepraat, politiek nog niet. Wij vinden het wiel uit voor een kar die nog niet reed.”

Kritiek op links

Het radicaal-linkse BIJ1 is uitgesproken kritisch op andere linkse partijen. Die komen niet met systeemkritiek, zegt Sylvana Simons, maar hebben zich uitgeleverd aan het liberalisme en het kapitalisme – de Partij voor de Dieren uitgezonderd. Op een congres van de Jonge Socialisten, de jongerenorganisatie van de PvdA, zei Simons onlangs dat BIJ1 „is voortgekomen uit het falen van de sociaal-democratie”. Jongerenorganisatie Radicaal van BIJ1 verbiedt dubbellidmaatschappen met bijvoorbeeld Dwars, de jongerenorganisatie van GroenLinks. „Het gevaar bestaat anders dat er mensen in de organisatie komen met andere idealen”, zegt voorzitter Wala Nura.

Maar ‘het gevaar’ komt niet alleen van buitenaf. Intern rommelt het bij de jonge partij. Volgens het bestuur zijn over Quinsy Gario „signalen” bekend geworden, waarnaar advocatenkantoor Van Overbeek de Meyer een onderzoek heeft ingesteld. Wat die signalen waren, wil voorzitter Jursica Mills niet zeggen. Ze zegt alleen dat het „om de waarden van BIJ1 gaat”. Er zijn zeker tien beschuldigingen gedaan, aldus Mills. Het ging volgens haar niet om seksueel grensoverschrijdend gedrag, maar er zijn wel „slachtoffers”. Zaterdag belooft Mills openheid van zaken te geven. Sylvana Simons is deze week onbereikbaar.

Tussen Gario en het bestuur was „wrijving” ontstaan over de procedure, zegt Mills. Het bestuur wilde met hem in gesprek over de conclusies in het rapport. „We hebben vier, vijf herinneringen gestuurd. Tot we dat gesprek gevoerd hebben, kunnen we de conclusies niet delen met de buitenwereld.” Gario, die niet reageerde op een interviewverzoek, vertelde deze week aan de Volkskrant dat hij pestgedrag en „de concentratie van verschillende functies” bij bestuursleden aan de kaak wilde stellen. Hij was niet gehoord door de onderzoekers, zei hij.

De ziel van de partij

Uiteindelijk gaat de kwestie over iets fundamenteels, zeggen alle betrokkenen – van welk kamp ook. Voor sympathisanten van Quinsy Gario staat de ziel van BIJ1 op het spel. De partij wordt volgens hen steeds minder divers. Witte mensen krijgen te veel invloed. Dat Gario eruit wordt gewerkt, is volgens sommigen een daad van racisme.

Lijstduwer Anousha Nzumé nam het op voor Gario in een veel gedeelde Facebookpost. „Er gaat iets mis wanneer door een kleine groep van bovenaf wordt bepaald welke kennis wordt gedeeld en met wie. Helemaal wanneer er over ‘onveiligheid’ wordt gesproken door een wit bureau, in opdracht van een bestuur waarvan de actieve leden weinig divers zijn, over een zwarte man.”

Nzumé citeert oud-bestuurslid Manju Reijmer, die op Instagram schreef: „BIJ1 wordt al vanaf dag 1 geplaagd door racisme en hebzucht.” Al vanaf de oprichting van BIJ1, in 2017, was het volgens Reijmer „een probleem dat de meest vocale mensen wit waren.” Het ging volgens Reijmer om „typisch goedbedoelende, weinig geïnformeerde, maar zeer uitgesproken mensen. Het hele cliché.” Reijmer zag hoe „zwarte bestuursleden werden geroyeerd door witte mensen”.

BIJ1 is óók de partij van mensen die minder hun stem laten horen, die zachtjes dingen in je oor fluisteren

Jursica Mills partijvoorzitter BIJ1

Sommige BIJ1’ers zeggen ook dat de methode van het bestuur – een onwelgevallig lid wegsturen, een extern onderzoek – meer past bij gevestigde politieke partijen dan bij een beweging van onderop als BIJ1. Wordt hier geen oude politiek bedreven? BIJ1 verwierp dit toch altijd?

Het valt kritische leden op dat een lid van het hoofdbestuur, Rebekka Timmer, óók de nummer drie op de kandidatenlijst is. En de naaste medewerker van Sylvana Simons. De kans bestaat dat Simons, die kampt met chronische pijn, op een dag terugtreedt als Tweede Kamerlid. Dan zou Quinsy Gario haar plek mogen innemen, als nummer twee. Rebekka Timmer zou proberen Gario weg te werken, zodat zij die plek zou kunnen innemen. Formeel zou Gario die zetel ook op eigen titel mogen innemen. Maar leden vermoeden vuil spel.

Vrijwel niemand verwijt partijleider Sylvana Simons iets, grieven betreffen alleen het bestuur. Simons „is de real deal”, schrijft Manju Reijmer. „She gets it.” Maar achter haar rug worden „koloniale machtsspelletjes” gespeeld.

Lees ook dit interview met Sylvana Simons: ‘Ik ben wel echt een arrogante betweter’ (2018)

Voorzitter Jursica Mills zegt dat Quinsy Gario door veel leden „als een held” wordt gezien. In 2011 werd hij het gezicht van de Zwarte-Piet-is-Racismebeweging. Bij de landelijke intocht van Sinterklaas in Dordrecht werd hij dat jaar hardhandig gearresteerd. Hoewel Gario niet meer betrokken is bij de anti-Zwarte-Pietbeweging, heeft hij een grote rol gespeeld in het langzaam verdwijnen van Zwarte Piet.

Mills: „Hij is iemand die zich durft uit te spreken. Ik houd daar zelf ook van. Maar BIJ1 is óók de partij van mensen die minder hun stem laten horen, mensen die zachtjes dingen in je oor fluisteren.” Het „frame” dat er in de partij sprake is van een beweging tegen prominenten van kleur, „doet me pijn”, zegt Mills. „Ik ben niet wit. En de signalen over Gario zijn afgegeven door niet-witte mensen.”

Willem Schinkel zegt dat deze kwestie een „spanning” in de partij zichtbaar heeft gemaakt. Stellen de Gario-sympathisanten diens antiracisme voorop, waardoor ze ander onrecht uit het oog verliezen? Dat botst met de intersectionele kijk die Schinkel op het partijcongres benadrukte: er is geen hiërarchie als het om onderdrukking gaat.

Schinkel: „Het is belangrijk om niet zonder nadere informatie van racisme uit te gaan als mensen zich onveilig zeggen te voelen. De geschiedenis van activisme en radicale politiek, ook die van zwart activisme, laat zien dat ook mannelijkheid en seksisme reële problemen kunnen zijn. We zijn elkaar enig geduld verschuldigd in het oordelen.”

‘Radicale liefde’

Schinkel zegt dat hij voor „een politiek van radicale liefde” is, en streeft naar „omverwerping van de combinatie van kapitalisme en liberale democratie”. De coronacrisis toont volgens Schinkel aan dat deze combinatie tot „necropolitiek” heeft geleid met onnodig veel doden als gevolg – het punt dat Sylvana Simons in haar motie maakte. Simons, die zegt Schinkel te bewonderen, kreeg van hem onlangs zijn pas verschenen boek Pandemocratie. Simons: „Als opdracht heeft hij erin geschreven dat waar hij een heel boek voor nodig heeft, ik het verhaal in vijf minuten kan vertellen.”

In Pandemocratie stelt Schinkel het kabinetsbeleid, sturen op ziekenhuiscapaciteit, gelijk aan „regeren via de noodtoestand, het normaliseren van de uitzonderingstoestand, en dat betekent het ontmantelen van de politieke strijd en de vervanging ervan door autoritair bestuur”.

Hij licht toe: „Ik vind het hoogst problematisch dat er in politiek en media gepraat wordt over ‘wappies’ en ‘complotdenkers’. Deze mensen hebben door dat ze genaaid worden. Met hun levens wordt gesold.” Schinkel verwerpt daarom ook de „moraliserende” afkeuring over de relschoppers, begin dit jaar, bij onlusten tegen de avondklok.

Tijdens de verkiezingen kon deze groep alleen terecht bij FVD, zegt Schinkel. „Deze mensen kozen voor het fascistische aanbod. Thierry Baudet werd hun spreekbuis. Maar ik vind dat ze bij BIJ1 thuishoren, en zou willen zeggen: ook jullie lijden onder de bestaande orde, alleen hebben jullie destructieve ideeën.” Hij hoopt dat er in het beginselprogramma van BIJ1 een passage komt waarin staat dat de partij ‘niemand achterlaat’. „We moeten ook de complotdenkers en de fascisten meenemen. Als we zeggen: nee, die kunnen niet in onze wereld leven, dan bedrijven we gewelddadige politiek, net als de gevestigde partijen.”

Voor de partij haar achterban kan uitbreiden, moet zaterdag eerst de rust onder de huidige leden hersteld worden. Voorzitter Jursica Mills: „Ik ben geen politiek mens, ik ben totaal niet van de machtsspelletjes. Maar ik geloof nog altijd in de droom van Sylvana.”

Lees ook over de eerste weken van Sylvana Simons als Kamerlid: Ze zijn nieuw en stomverbaasd over de ‘zandbak Tweede Kamer’